महाराष्ट्र गट-ब (अराजपत्रित) सेवा संयुक्त परीक्षा - सविस्तर माहिती

महाराष्ट्र अराजपत्रित गट-ब सेवा संयुक्त परीक्षा ही महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगामार्फत (MPSC) दरवर्षी घेतली जाणारी लोकप्रिय परीक्षा आहे. या परीक्षेद्वारे प्रशासकीय यंत्रणेतील अत्यंत महत्त्वाच्या कार्यकारी पदांची भरती केली जाते. ही पडे 'अराजपत्रित' असली तरी त्यांना समाजात मोठे स्थान आणि अधिकार आहेत.

---

१. प्रमुख पदे आणि जबाबदाऱ्या (Major Posts & Roles)

या परीक्षेद्वारे प्रामुख्याने खालील संवर्गातील पदांची भरती होते:

• पोलीस उपनिरीक्षक (Police Sub-Inspector - PSI): गृह विभागांतर्गत येणारे हे पद असून कायदा व सुव्यवस्था राखणे, गुन्ह्यांचा तपास करणे आणि एफआयआर नोंदवणे ही मुख्य कर्तव्ये आहेत.
• राज्य कर निरीक्षक (State Tax Inspector - STI): वित्त विभागांतर्गत काम करणे, जीएसटी संकलन, कर चोरी रोखणे आणि आर्थिक नोंदींची तपासणी करणे.
• सहाय्यक कक्ष अधिकारी (Assistant Section Officer - ASO): मंत्रालयातील विविध विभागांमध्ये प्रशासकीय कामे करणे, धोरण बनवण्यात वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना मदत करणे.
• दुय्यम निबंधक / मुद्रांक निरीक्षक (Sub-Registrar): मालमत्ता नोंदणी आणि मुद्रांक शुल्क वसुलीची जबाबदारी.

---

२. पात्रता निकष (Eligibility)

अ) शैक्षणिक पात्रता:

• मान्यताप्राप्त विद्यापीठाची पदवी (Degree) असणे अनिवार्य.
• पदवीच्या शेवटच्या वर्षाचे विद्यार्थी पूर्व परीक्षेला बसू शकतात.

ब) वयोमर्यादा:

• किमान १९ वर्षे. कमाल ३८ वर्षे (खुला प्रवर्ग) आणि ४३ वर्षे (राखीव प्रवर्ग).
• टीप: PSI पदासाठी कमाल वयोमर्यादा खुल्या प्रवर्गासाठी ३१ वर्षे आणि राखीव प्रवर्गासाठी ३४ वर्षे आहे.

क) शारीरिक पात्रता (केवळ PSI साठी):

• पुरुष: उंची किमान १६५ सेमी, छाती ७९ सेमी (न फुगवता) आणि ५ सेमी फुगवणे अनिवार्य.
• महिला: उंची किमान १५७ सेमी.

---

३. परीक्षेचे टप्पे (Exam Stages)

ही परीक्षा २ टप्प्यांत (PSI साठी ४ टप्पे) पार पडते:

1. संयुक्त पूर्व परीक्षा (Combined Prelims): १०० गुण (वस्तुनिष्ठ).
2. मुख्य परीक्षा (Main Exam): ४०० गुण (वस्तुनिष्ठ - पेपर १ व २).
3. शारीरिक चाचणी (Physical Test): १०० गुण (केवळ PSI साठी).
4. मुलाखत (Interview): ४० गुण (केवळ PSI साठी).

---

४. वेतन आणि सोयीसुविधा (Salary & Benefits)

• ७ व्या वेतन आयोगानुसार, गट-ब अधिकाऱ्यांना अंदाजे ₹३८,६०० ते ₹१,२२,८०० च्या वेतनश्रेणीत वेतन मिळते.
• यामध्ये महागाई भत्ता (DA), घरभाडे भत्ता (HRA) आणि इतर शासकीय सवलतींचा समावेश होतो.

महाराष्ट्र गट-ब (अराजपत्रित) सेवा संयुक्त परीक्षा - अभ्यासक्रम (Syllabus)

गट-ब सेवांसाठीचा अभ्यासक्रम वस्तुनिष्ठ माहितीवर आधारित असून तो खालीलप्रमाणे दोन टप्प्यांत विभागलेला आहे.

---

१. संयुक्त पूर्व परीक्षा (Combined Prelims Syllabus - 100 Marks)

पूर्व परीक्षा ही सर्व पदांसाठी (PSI, STI, ASO) सामायिक असते.

• इतिहास: महाराष्ट्राचा इतिहास आणि आधुनिक भारताचा इतिहास.
• भूगोल: महाराष्ट्राचा भूगोल (नद्या, डोंगर, हवामान) आणि भारताचा प्राकृतिक भूगोल.
• अर्थव्यवस्था: भारतीय अर्थव्यवस्था, राष्ट्रीय उत्पन्न, शेती, उद्योग, परकीय व्यापार आणि बँकिंग.
• राज्यशास्त्र: भारतीय राज्यघटना, स्थानिक स्वराज्य संस्था (पंचायत राज).
• सामान्य विज्ञान: भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, प्राणीशास्त्र आणि वनस्पतीशास्त्र.
• चालू घडामोडी: राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय आणि महाराष्ट्र स्तरावरील महत्त्वाच्या घटना.
• अंकगणित व बुद्धिमत्ता: मूलभूत गणित, सरासरी, गुणोत्तर-प्रमाण आणि तर्कशास्त्र.

---

२. मुख्य परीक्षा (Mains Syllabus - 400 Marks)

मुख्य परीक्षेत दोन अनिवार्य पेपर्स असतात:

पेपर १: संयुक्त पेपर (Marathi & English - 200 Marks)

• मराठी (१०० गुण): व्याकरण, शब्दसंग्रह, म्हणी व वाक्प्रचार, उतारा.
• इंग्रजी (१०० गुण): Grammar, vocabulary, sentence structure, idioms, and phrases.

पेपर २: सामान्य अध्ययन व बुद्धिमत्ता (200 Marks)

• सामान्य मानसिक क्षमता (IQ).
• माहितीचा अधिकार (RTI Act 2005) आणि महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम २०१५.
• भारतीय राज्यघटना आणि आधुनिक भारताचा इतिहास.
• महाराष्ट्राचा भूगोल आणि मानवी हक्क व जबाबदाऱ्या.
• संगणक व माहिती तंत्रज्ञान.
• विशेष ज्ञान (पदांनुसार):
  • STI: भारतीय कर रचना, विक्रीकर, जीएसटी.
  • ASO: मंत्रालयातील कामकाज, केंद्रीय सचिवालय.
  • PSI: भारतीय दंड संहिता (IPC), फौजदारी प्रक्रिया संहिता (CrPC) आणि पुरावा कायदा.