महाराष्ट्र AI धोरण 2026: ₹10,000 कोटींपेक्षा अधिक गुंतवणुकीचे लक्ष्य, 1.5 लाख रोजगार आणि 2,000 GPUs

महाराष्ट्र शासनाने महाराष्ट्र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) धोरण 2026 जाहीर केले आहे.

या धोरणाला राज्य मंत्रिमंडळाच्या 29 एप्रिल 2026 रोजी झालेल्या बैठकीत मान्यता देण्यात आली. त्यानंतर 6 मे 2026 रोजी इलेक्ट्रॉनिक्स, माहिती तंत्रज्ञान व कृत्रिम बुद्धिमत्ता विभागाने शासन निर्णयाद्वारे हे धोरण जाहीर केले.

शासन निर्णय क्रमांक:
POLICY-2026/C.R.64/IT (E-1604501)

MPSC परीक्षेच्या दृष्टीने हे धोरण विज्ञान व तंत्रज्ञान, महाराष्ट्रातील चालू घडामोडी, प्रशासन, अर्थव्यवस्था आणि डिजिटल गव्हर्नन्स या विषयांसाठी महत्त्वाचे आहे.

बातमीत का?

महाराष्ट्र शासनाने 6 मे 2026 रोजी महाराष्ट्र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) धोरण 2026 शासन निर्णयाद्वारे जारी केले.

राज्य मंत्रिमंडळाने या धोरणाला 29 एप्रिल 2026 रोजी मंजुरी दिली होती.

या धोरणातून महाराष्ट्रात AI पायाभूत सुविधा, गुंतवणूक, रोजगार, कौशल्य विकास, स्टार्टअप्स, MSMEs आणि शासनातील AI वापराला चालना देण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.

महाराष्ट्र AI धोरण 2026 ची प्रमुख उद्दिष्टे

धोरणानुसार महाराष्ट्राला राष्ट्रीय आणि जागतिक AI परिसंस्थेत अग्रस्थानी नेण्याचे उद्दिष्ट आहे.

घटक	अधिकृत लक्ष्य
AI क्षेत्रातील गुंतवणूक	2030-31 पर्यंत ₹10,000 कोटींपेक्षा अधिक
रोजगार	AI आणि AI-सक्षम क्षेत्रांत 1.5 लाखांहून अधिक थेट व अप्रत्यक्ष रोजगार
कौशल्य प्रशिक्षण	2 लाख युवक व व्यावसायिक
AI Use Cases	प्रत्येक प्रशासकीय विभागात किमान एक किंवा राज्यभर किमान 50
AI Centres of Excellence	एकूण 6
GPU क्षमता	किमान 2,000 GPUs
AI Innovation Regions	5
MSME सहाय्य	5,000 MSMEs ना AI स्वीकारण्यासाठी सहाय्य
AI Unicorn	महाराष्ट्रात किमान एका AI Unicorn च्या निर्मितीस पाठबळ

₹10,000 कोटी म्हणजे सरकारी खर्च नाही

हा मुद्दा परीक्षेसाठी विशेष महत्त्वाचा आहे.

धोरणात महाराष्ट्र सरकार ₹10,000 कोटी खर्च करणार आहे, असे म्हटलेले नाही.

अधिकृत उद्दिष्ट आहे:

2030-31 पर्यंत AI क्षेत्रात ₹10,000 कोटींपेक्षा अधिक गुंतवणूक आकर्षित करणे.

त्यामुळे परीक्षेत किंवा उत्तरलेखनात याचा उल्लेख गुंतवणूक आकर्षित करण्याचे लक्ष्य असा करणे योग्य ठरेल.

1.5 लाखांहून अधिक रोजगार

धोरणाचे प्रमुख उद्दिष्ट म्हणजे:

AI आणि AI-सक्षम क्षेत्रांमध्ये 1.5 लाखांहून अधिक थेट आणि अप्रत्यक्ष रोजगार निर्माण करणे.

यामुळे AI धोरणाचा संबंध केवळ तंत्रज्ञानाशी नसून रोजगारनिर्मिती आणि राज्याच्या अर्थव्यवस्थेशीही जोडला जातो.

2 लाख युवक आणि व्यावसायिकांना AI कौशल्य प्रशिक्षण

महाराष्ट्र सरकारने पुढील क्षेत्रांमध्ये 2 लाख युवक आणि व्यावसायिकांना कौशल्य प्रशिक्षण देण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे:

• Artificial Intelligence
• Data
• Cloud
• Emerging Technologies

धोरणात Maharashtra Centre for Advanced AI Training (MCAT) स्थापन करण्याची तरतूद आहे.

MCAT द्वारे उद्योगाभिमुख आणि अनुप्रयोगाधारित AI प्रशिक्षणावर भर दिला जाणार आहे.

किमान 2,000 GPUs ची AI संगणकीय क्षमता

AI मॉडेल्स आणि AI-आधारित सेवांसाठी मोठ्या प्रमाणावर computing infrastructure आवश्यक असते.

महाराष्ट्र AI धोरणानुसार राज्यात किमान 2,000 GPUs उपलब्ध करून देण्याचे लक्ष्य आहे.

यापैकी:

• किमान 1,000 GPUs एका AI Region मध्ये
• उर्वरित GPUs राज्यातील इतर AI Regions मध्ये

उपलब्ध करून देण्याचे उद्दिष्ट आहे.

5 AI Innovation Regions

धोरणात 5 AI Innovation Regions विकसित करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.

या प्रदेशांमध्ये AI संशोधन, उद्योग, स्टार्टअप्स, कौशल्य विकास आणि तांत्रिक पायाभूत सुविधा यांच्यासाठी विशेष परिसंस्था उभारण्यावर भर आहे.

6 AI Centres of Excellence

महाराष्ट्रातील प्रत्येक प्रशासकीय विभागात एक याप्रमाणे एकूण 6 AI Centres of Excellence (CoEs) स्थापन करण्याचे उद्दिष्ट आहे.

या Centres of Excellence चा भर Applied AI संशोधन, नवोन्मेष आणि क्षेत्रनिहाय AI वापरावर असेल.

Maharashtra AI Mission

धोरणाच्या अंमलबजावणीसाठी Maharashtra AI Mission स्थापन करण्याची तरतूद करण्यात आली आहे.

हे Mission केंद्र सरकारच्या IndiaAI Mission पासून प्रेरणा घेऊन कार्य करेल.

Maharashtra AI Mission हे महाराष्ट्र शासनाच्या Electronics, Information Technology & Artificial Intelligence Department च्या अधिपत्याखाली कार्य करेल.

किमान 50 AI Use Cases

शासनामध्ये AI चा प्रत्यक्ष वापर वाढवण्याचेही धोरणाचे उद्दिष्ट आहे.

धोरणात:

• प्रत्येक प्रशासकीय विभागात किमान एक AI use case

किंवा

• राज्यभर एकत्रितपणे किमान 50 AI use cases

विकसित करण्याचे लक्ष्य नमूद आहे.

5,000 MSMEs ना AI स्वीकारण्यासाठी सहाय्य

धोरणाचे उद्दिष्ट 5,000 MSMEs ना AI adoption साठी सहाय्य करणे आहे.

पात्र MSMEs ना AI adoption खर्चावर:

20% अनुदान, कमाल ₹5 लाख प्रति MSME

देण्याची तरतूद आहे.

हे सहाय्य दरवर्षी कमाल 1,000 MSMEs ना देण्याची तरतूद धोरणात आहे.

₹500 कोटींचा AI Startup Venture Fund

AI स्टार्टअप परिसंस्था मजबूत करण्यासाठी धोरणात स्वतंत्र:

₹500 कोटींचा AI Startup Venture Fund

स्थापन करण्याची तरतूद आहे.

याची प्रस्तावित रचना:

• महाराष्ट्र शासन: ₹250 कोटी
• उद्योग भागीदार: ₹250 कोटी

अशी आहे.

12 AI Incubators

धोरणानुसार महाराष्ट्रात एकूण 12 AI incubators स्थापन करण्याची तरतूद आहे.

प्रत्येक प्रशासकीय विभागात 2 incubators या प्रमाणात त्यांची स्थापना केली जाईल.

यामागील उद्देश AI स्टार्टअप्सना पुढील प्रकारचे सहाय्य उपलब्ध करून देणे आहे:

• Mentorship
• Technical infrastructure
• Early-stage support
• Innovation ecosystem

Maharashtra Applied AI Accelerator

AI प्रकल्प केवळ Proof of Concept किंवा pilot स्तरावर न राहता प्रत्यक्ष मोठ्या प्रमाणावर वापरात आणण्यासाठी:

Maharashtra Applied AI Accelerator

स्थापन करण्याची तरतूद आहे.

याचा उद्देश AI solutions ना:

Pilot → Production-scale deployment

या टप्प्यापर्यंत नेण्यासाठी सहाय्य करणे हा आहे.

State AI Data Exchange

धोरणात State AI Data Exchange स्थापन करण्याचीही तरतूद आहे.

याचा उपयोग AI models च्या:

• Training
• Testing
• Validation

साठी आवश्यक डेटा उपलब्ध करण्यासाठी केला जाऊ शकतो.

डेटा वापरताना compliance, privacy आणि security यांचा विचार करण्यावरही धोरणात भर आहे.

राज्य AI datasets साठी स्वतःचा platform विकसित करू शकते किंवा केंद्र सरकारच्या AI Kosh चा वापर करू शकते.

मराठी आणि स्थानिक भाषांसाठी AI datasets

धोरणामध्ये महाराष्ट्राशी संबंधित स्थानिक आणि भाषिक datasets विकसित करण्यावर भर देण्यात आला आहे.

यामध्ये विशेषतः:

• मराठी
• प्रादेशिक बोलीभाषा
• आदिवासी भाषा

यांच्याशी संबंधित datasets विकसित करण्यावर भर आहे.

यामुळे महाराष्ट्र-केंद्रित AI applications विकसित करण्यासाठी स्थानिक भाषिक डेटा उपलब्ध होण्यास मदत होऊ शकते.

धोरणाचे 7 प्रमुख स्तंभ

महाराष्ट्र AI धोरण 2026 सात प्रमुख स्तंभांवर आधारित आहे:

1. राज्यव्यापी AI सक्षमीकरणासाठी AI पायाभूत सुविधांचा विकास
2. AI नवोपक्रम आणि interoperability साठी स्थानिक datasets आणि platforms
3. भविष्याभिमुख मनुष्यबळासाठी कौशल्य विकास आणि प्रशिक्षण
4. सार्वजनिक क्षेत्रातील नवोपक्रमासाठी Startup-First दृष्टिकोन आणि अर्थसहाय्य
5. Pilot-to-Scale deployment साठी Applied AI Accelerator
6. Applied AI innovation research साठी Centres of Excellence
7. Ethical AI आणि Responsible AI वापरासाठी compliance framework

Ethical आणि Responsible AI

धोरणामध्ये AI च्या नैतिक, जबाबदार आणि सर्वसमावेशक वापराला महत्त्व देण्यात आले आहे.

यामध्ये पुढील बाबींवर भर दिला जातो:

• Privacy
• Security
• Transparency
• Compliance
• Responsible AI
• Ethical AI

त्यामुळे महाराष्ट्र AI धोरण केवळ AI infrastructure किंवा उद्योगवाढीपुरते मर्यादित नाही.

धोरणाची अंमलबजावणी कोण करणार?

Electronics, Information Technology & Artificial Intelligence Department, Government of Maharashtra हा या धोरणाचा nodal department आहे.

धोरणाचे प्रशासन, अंमलबजावणी आणि देखरेख या विभागाकडे असेल.

धोरण किती काळ लागू राहणार?

महाराष्ट्र AI धोरण 2026 हे 6 मे 2026 रोजी शासन निर्णय जारी झाल्यापासून लागू झाले.

धोरणानुसार ते:

किमान 5 वर्षे किंवा नवीन धोरण जाहीर होईपर्यंत

लागू राहील.

MPSC पूर्व परीक्षेसाठी महत्त्वाचे तथ्य

• धोरण: महाराष्ट्र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) धोरण 2026
• मंत्रिमंडळ मान्यता: 29 एप्रिल 2026
• शासन निर्णय: 6 मे 2026
• GR क्रमांक: POLICY-2026/C.R.64/IT (E-1604501)
• Nodal Department: Electronics, Information Technology & Artificial Intelligence Department
• गुंतवणूक लक्ष्य: ₹10,000 कोटींपेक्षा अधिक
• कालमर्यादा: 2030-31 पर्यंत
• रोजगार लक्ष्य: 1.5 लाखांहून अधिक थेट व अप्रत्यक्ष रोजगार
• कौशल्य प्रशिक्षण: 2 लाख युवक व व्यावसायिक
• GPU क्षमता: किमान 2,000 GPUs
• AI Centres of Excellence: 6
• AI Innovation Regions: 5
• MSME सहाय्याचे लक्ष्य: 5,000 MSMEs
• AI Startup Venture Fund: ₹500 कोटी
• AI Incubators: 12
• राज्यस्तरीय AI Use Cases: किमान 50
• Mission: Maharashtra AI Mission

MPSC मुख्य परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

प्रश्न

महाराष्ट्र कृत्रिम बुद्धिमत्ता धोरण 2026 ची प्रमुख उद्दिष्टे स्पष्ट करा. राज्याच्या अर्थव्यवस्था, प्रशासन, कौशल्य विकास आणि नवोन्मेषावर या धोरणाचा संभाव्य परिणाम स्पष्ट करा.

उत्तरामध्ये वापरता येणारे मुद्दे

• ₹10,000 कोटींपेक्षा अधिक गुंतवणूक आकर्षित करण्याचे लक्ष्य
• 1.5 लाखांहून अधिक रोजगार
• 2 लाख युवक व व्यावसायिकांचे कौशल्य प्रशिक्षण
• 2,000 GPUs ची computing capacity
• 6 Centres of Excellence
• 5 AI Innovation Regions
• AI Startup Venture Fund
• MSME AI adoption
• Maharashtra AI Mission
• State AI Data Exchange
• Ethical आणि Responsible AI

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

महाराष्ट्र AI धोरण 2026 कधी मंजूर झाले?

महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने 29 एप्रिल 2026 रोजी महाराष्ट्र AI धोरण 2026 ला मंजुरी दिली. शासन निर्णय 6 मे 2026 रोजी जारी करण्यात आला.

महाराष्ट्र AI धोरणाचे गुंतवणुकीचे लक्ष्य किती आहे?

धोरणानुसार 2030-31 पर्यंत ₹10,000 कोटींपेक्षा अधिक AI क्षेत्रातील गुंतवणूक आकर्षित करण्याचे लक्ष्य आहे.

ही रक्कम महाराष्ट्र सरकारचा थेट ₹10,000 कोटींचा खर्च नाही.

महाराष्ट्र AI धोरणातून किती रोजगार निर्माण करण्याचे लक्ष्य आहे?

AI आणि AI-सक्षम क्षेत्रांमध्ये 1.5 लाखांहून अधिक थेट आणि अप्रत्यक्ष रोजगार निर्माण करण्याचे लक्ष्य आहे.

किती लोकांना AI कौशल्य प्रशिक्षण देण्याचे उद्दिष्ट आहे?

Artificial Intelligence, Data, Cloud आणि Emerging Technologies या क्षेत्रांमध्ये 2 लाख युवक आणि व्यावसायिकांना कौशल्य प्रशिक्षण देण्याचे लक्ष्य आहे.

महाराष्ट्रात किती AI Centres of Excellence स्थापन करण्याचे उद्दिष्ट आहे?

राज्यात 6 AI Centres of Excellence स्थापन करण्याचे उद्दिष्ट आहे, प्रत्येक प्रशासकीय विभागात एक Centre of Excellence प्रस्तावित आहे.

महाराष्ट्र AI धोरणात किती GPUs चे लक्ष्य आहे?

राज्यात किमान 2,000 GPUs उपलब्ध करून देण्याचे उद्दिष्ट आहे.

MSMEs ना किती सहाय्य मिळू शकते?

पात्र MSMEs ना AI adoption खर्चावर 20% अनुदान, कमाल ₹5 लाख प्रति MSME देण्याची तरतूद आहे.

एकूण 5,000 MSMEs ना सहाय्य करण्याचे धोरणाचे लक्ष्य आहे.

Maharashtra AI Mission म्हणजे काय?

Maharashtra AI Mission हे राज्याच्या AI धोरणाच्या अंमलबजावणीसाठी प्रस्तावित Mission आहे. ते Maharashtra Electronics, Information Technology & Artificial Intelligence Department च्या अधिपत्याखाली कार्य करेल.

निष्कर्ष

महाराष्ट्र AI धोरण 2026 मध्ये AI पायाभूत सुविधा, गुंतवणूक, रोजगार, कौशल्य विकास, स्टार्टअप्स, MSMEs, संशोधन, सरकारी AI वापर आणि Responsible AI यांचा समावेश असलेला व्यापक आराखडा निश्चित करण्यात आला आहे.

MPSC विद्यार्थ्यांसाठी विशेषतः खालील तथ्ये लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे:

• ₹10,000 कोटींपेक्षा अधिक गुंतवणुकीचे लक्ष्य
• 1.5 लाखांहून अधिक रोजगार
• 2 लाख व्यक्तींना कौशल्य प्रशिक्षण
• 2,000 GPUs
• 6 Centres of Excellence
• 5 AI Innovation Regions
• ₹500 कोटींचा AI Startup Venture Fund
• 12 AI incubators
• 5,000 MSMEs ना सहाय्य
• किमान 50 AI Use Cases

स्रोत

1. महाराष्ट्र शासन, इलेक्ट्रॉनिक्स, माहिती तंत्रज्ञान व कृत्रिम बुद्धिमत्ता विभाग https://it.maharashtra.gov.in/documents/
2. महाराष्ट्र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) धोरण 2026
3. शासन निर्णय क्रमांक: POLICY-2026/C.R.64/IT (E-1604501)
4. शासन निर्णय दिनांक: 6 मे 2026

माहिती पडताळणी: 7 ऑगस्ट 2026