महाराष्ट्रातील संवर्धन राखीव व समुदाय राखीव क्षेत्रे: MPSC संपूर्ण अभ्यास नोट्स

पारंपरिक राष्ट्रीय उद्याने आणि वन्यजीव अभयारण्यांच्या पलीकडे जाऊन वन्यजीव कॉरिडॉर, अधिवास जोडणी आणि जनसहभागातून संवर्धन साध्य करण्यासाठी संवर्धन राखीव क्षेत्रे (Conservation Reserves) आणि समुदाय राखीव क्षेत्रे (Community Reserves) ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची ठरली आहे. वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २००२ द्वारे समाविष्ट केलेल्या या तरतुदींनुसार महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत प्रशासकीय अहवालानुसार (AAR २०२३-२४, २१ ऑगस्ट २०२४ रोजीची स्थिती / WII-ENVIS २०२५) राज्यात २८ संवर्धन राखीव क्षेत्रे अधिसूचित असून त्यांचे एकूण क्षेत्र १,८७७.९१ चौ. किमी आहे. MPSC राज्यसेवा व संयुक्त परीक्षांमध्ये कायदेशीर कलमे, जमिनीची मालकी, व्यवस्थापन समित्या आणि प्रमुख संवर्धन राखीव क्षेत्रे यावर नियमित प्रश्न विचारले जातात.

Overview Matrix: कायदेशीर व प्रशासकीय तुलना (WPA 1972 सुधारणा)

तुलनात्मक निकष	संवर्धन राखीव क्षेत्र (Conservation Reserve)	समुदाय राखीव क्षेत्र (Community Reserve)
कायदेशीर कलम	वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ चे कलम ३६A (Section 36A)	वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ चे कलम ३६C (Section 36C)
कायद्यात समावेश	वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २००२ (अंमलबजावणी: १ एप्रिल २००३)	वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २००२ (अंमलबजावणी: १ एप्रिल २००३)
जमिनीची मालकी	पूर्णपणे शासकीय / सरकारी मालकीची जमीन (Government Land)	सामूहिक किंवा खाजगी मालकीची जमीन (Community / Private Land)
अधिसूचना प्रक्रिया	राज्य शासन स्थानिक समुदायांशी सल्लामसलत करून अधिसूचना काढते.	समुदाय किंवा व्यक्तीने वन्यजीव संवर्धनासाठी स्वेच्छेने तयारी दर्शवल्यास राज्य शासन घोषित करते.
भौगोलिक स्थान	संरक्षित क्षेत्रांलगतचे बफर क्षेत्र किंवा दोन संरक्षित क्षेत्रांमधील जोडणी क्षेत्र.	शेतजमिनी, सामूहिक वने किंवा पारंपारिक देवराया परिसर.
व्यवस्थापन यंत्रणा	संवर्धन राखीव व्यवस्थापन समिती (CRMC - कलम ३६B): मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांना संवर्धनाबाबत सल्ला देणे.	समुदाय राखीव व्यवस्थापन समिती (कलम ३६D): संवर्धन व्यवस्थापन प्राधिकरणाचे प्रत्यक्ष अधिकार.
महाराष्ट्रातील स्थिती	२८ संवर्धन राखीव क्षेत्रे (क्षेत्रफळ: १,८७७.९१ चौ. किमी, स्रोत: MahaForest २०२३-२४ अहवाल / WII-ENVIS २०२५)	कायद्यात वैधानिक तरतूद असून राज्यस्तरीय स्वतंत्र अधिकृत गॅझेट संख्या निश्चित होईपर्यंत सावध परीक्षा दृष्टिकोन ठेवणे आवश्यक आहे.

संवर्धन राखीव क्षेत्र (Conservation Reserve - कलम ३६A व ३६B)

१. मूळ उद्देश व वैधानिक चौकट

राष्ट्रीय उद्याने आणि अभयारण्यांमध्ये मानवी हालचालींवर कडक निर्बंध असतात. संवर्धन राखीव क्षेत्रात लोकांचे पारंपरिक हक्क बाधित न करता दोन संरक्षित क्षेत्रांमधील महत्त्वाचे भ्रमण मार्ग (Ecological Corridors) संरक्षित केले जातात.
कलम ३६A: राज्य शासन, केंद्र शासनाच्या किंवा स्थानिक समुदायांच्या मालकी नसलेल्या सरकारी जमिनीवर स्थानिक समुदायांशी विचारविनिमय करून संवर्धन राखीव क्षेत्र घोषित करू शकते.

२. संवर्धन राखीव व्यवस्थापन समिती (कलम ३६B)

राज्य शासन प्रत्येक संवर्धन राखीव क्षेत्रासाठी एक व्यवस्थापन समिती (CRMC) स्थापन करते.
वैधानिक भूमिका: ही समिती मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांना (Chief Wild Life Warden - CWLW) संवर्धन राखीव क्षेत्राच्या संवर्धन, व्यवस्थापन व संरक्षणाबाबत सल्ला (Advice) देण्याचे कार्य करते.

महाराष्ट्रातील २८ संवर्धन राखीव क्षेत्रे (MahaForest AAR 2023-24 / WII-ENVIS)

महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०२३-२४ च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार (२१ ऑगस्ट २०२४ ची अधिकृत स्थिती) राज्यात २८ संवर्धन राखीव क्षेत्रे असून त्यांचे एकूण क्षेत्र १,८७७.९१ चौ. किमी आहे.

MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे संवर्धन राखीव क्षेत्रे

क्र.	संवर्धन राखीव क्षेत्राचे नाव	संबंधित जिल्हा / प्रशासकीय विभाग	अधिसूचना वर्ष व तारीख	क्षेत्रफळ (चौ. किमी)	संवर्धन संदर्भ व वैशिष्ट्ये
१	चंदगड (Chandgad)	कोल्हापूर	२०२०	२२५.२४	महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वात मोठे संवर्धन राखीव क्षेत्र. दक्षिण सह्याद्री जैवविविधता व वन्यजीव कॉरिडॉर.
२	कोलामार्का (Kolamarka)	गडचिरोली (सिरोंचा)	२०१३	१८०.७२	रानम्हैस (Wild Buffalo - Bubalus arnee) संवर्धनासाठी विशेष अधिवास.
३	मुक्ताई भवानी (Muktai Bhavani)	जळगाव	२०१४	१२२.७४	सातपुडा पर्वतरांग परिसर, मेळघाट लगतचे वनक्षेत्र विस्तार.
४	मोगरकसा (Mogarkasa-Mangli)	नागपूर	२०२१	१०३.९२	पेंच आणि नवेगाव दरम्यानचा विदर्भ वन पट्टा.
५	त्र्यंबकेश्वर (Trimbakeshwar)	नाशिक	२०२१	९६.९७	ब्रह्मगिरी व अंजनेरी पर्वतरांग परिसर, सह्याद्री जैवविविधता.
६	मुनिया (Muniya)	नागपूर (उमरेड)	२००८	९६.०१	उमरेड परिसरातील संरक्षित वनक्षेत्र.
७	तोरणमाळ (Toranmal)	नंदुरबार	२०२१	९३.४२	सातपुडा पर्वतातील उंच पठारी वनक्षेत्र.
८	जोर-जांभळी (Jor-Jambhli)	सातारा (महाबळेश्वर)	२०२१ (१५ मार्च)	६५.११	सह्याद्री माथा, पश्चिम घाट पाणलोट व सदासदाहरित वने.
९	आंबोली-दोडामार्ग (Amboli-Dodamarg)	सिंधुदुर्ग	२०२१	५६.९२	उभयचर (Amphibians), सरीसृप व वनस्पतींसाठी प्रसिद्ध जैवविविधता केंद्र.
१०	रायगड संवर्धन राखीव	रायगड	२०२१	४७.६२	किल्ले रायगड परिसर व सह्याद्री वनस्पती संवर्धन.
११	तिल्लारी (Tillari)	सावंतवाडी विभाग (कोल्हापूर वन्यजीव वृत्त)	२०२० (२२ जून)	२९.५३	महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटक सीमावर्ती भागातील महत्त्वाचा वन्यजीव मार्ग. हत्ती व वाघांचे भ्रमण क्षेत्र.
१२	आटपाडी संवर्धन राखीव (Atpadi)	सांगली	२०२३ (२३ नोव्हेंबर)	९.४९	लांडगा (Indian Grey Wolf), कोल्हा आणि शुष्क गवताळ परिसंस्था संवर्धन.
१३	अंजनेरी (Anjaneri)	नाशिक	२०१७	५.६९	गिधाड संवर्धन (Vulture Conservation) व स्थानिक वनस्पती अधिवास.

समुदाय राखीव क्षेत्र (Community Reserve - कलम ३६C व ३६D)

१. वैधानिक तरतूद (कलम ३६C)

जेव्हा एखादा समुदाय किंवा खाजगी व्यक्ती आपल्या मालकीच्या जमिनीवरील वन्यजीव, वनस्पती आणि नैसर्गिक अधिवासाचे संवर्धन करण्यासाठी स्वेच्छेने पुढे येतात, तेव्हा राज्य शासन कलम ३६C अंतर्गत अशी जमीन 'समुदाय राखीव क्षेत्र' म्हणून अधिसूचित करू शकते.
जमिनीची मालकी: जमिनीची मूळ खाजगी किंवा समुदाय मालकी कायम राहते.
स्थानिक प्रथांना संरक्षण: पारंपारिक सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक प्रथांवर कोणतीही बाधा न आणता संवर्धन साधले जाते.

२. समुदाय राखीव व्यवस्थापन समितीची रचना (कलम ३६D - अद्ययावत सुधारणा)

वन्यजीव (संरक्षण) दुरुस्ती कायद्यानुसार समुदाय राखीव व्यवस्थापन समितीची रचना खालीलप्रमाणे असते:

संबंधित ग्रामपंचायतीने नामनिर्देशित केलेले किमान पाच प्रतिनिधी (ग्रामपंचायत अस्तित्वात नसलेल्या ठिकाणी ग्रामसभेकडून नामनिर्देशन).
राज्य वन किंवा वन्यजीव विभागाचा एक प्रतिनिधी.
खाजगी जमिनीवरील समुदाय राखीव क्षेत्र (कलम ३६D(२A)): संबंधित जमीनमालक किंवा त्याचा प्रतिनिधी, राज्य वन विभागाचा प्रतिनिधी आणि संबंधित ग्रामपंचायत/स्थानिक समुदायाचा प्रतिनिधी.
अध्यक्ष निवड: समितीचे सदस्य आपल्यामधून अध्यक्षाची निवड करतात, आणि हा अध्यक्ष संबंधित क्षेत्रासाठी मानद वन्यजीव संरक्षक (Honorary Wild Life Warden) म्हणून कार्य करतो.

महत्त्वाचे फरक व परीक्षाभिमुख संकल्पना (Prelims Traps)

१. संवर्धन राखीव क्षेत्र विरुद्ध पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone - ESZ)

संवर्धन राखीव क्षेत्र (CR): वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ च्या कलम ३६A अंतर्गत राज्य शासन घोषित करते. ही सरकारी जमीन असून ते स्वतंत्र संरक्षित क्षेत्र असते.
पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्र (ESZ): पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६ च्या कलम ३ अंतर्गत केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालय (MoEFCC) अधिसूचित करते. हे राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्यांच्या सीमेभोवती शॉक-अ‍ॅब्झॉर्बर म्हणून कार्य करते. ESZ ची व्याप्ती प्रत्येक संरक्षित क्षेत्रासाठी स्वतंत्र अधिसूचनेनुसार निश्चित केली जाते; ती सर्व ठिकाणी निश्चित १० किमी नसते.

२. संवर्धन राखीव क्षेत्र विरुद्ध वन्यजीव अभयारण्य

अभयारण्यात कलम २४ ते २६ अंतर्गत जिल्हाधिकाऱ्यांमार्फत खासगी हक्कांची कायदेशीर चौकशी व संपादन केले जाते; संवर्धन राखीव क्षेत्रात स्थानिक लोकांच्या सहभागाने व सल्ल्याने (CRMC) व्यवस्थापन होते.

Prelims Quick Revision Pointers

💡 परीक्षेसाठी अतिशय महत्त्वाचे मुद्दे:

संवर्धन राखीव (कलम ३६A) आणि समुदाय राखीव (कलम ३६C) या दोन्ही तरतुदी वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २००२ द्वारे लागू झाल्या (१ एप्रिल २००३ पासून).

संवर्धन राखीव क्षेत्र: पूर्णपणे सरकारी मालकीची जमीन (Government Land).

समुदाय राखीव क्षेत्र: खाजगी किंवा समुदाय मालकीची जमीन (Community / Private Land).

महाराष्ट्रातील संवर्धन राखीव क्षेत्रांची संख्या: २८ (एकूण क्षेत्र: १,८७७.९१ चौ. किमी, MahaForest प्रशासन अहवाल २०२३-२४ / WII-ENVIS २०२५).

महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे संवर्धन राखीव क्षेत्र: चंदगड, कोल्हापूर (२२५.२४ चौ. किमी).

रानम्हशीसाठी प्रसिद्ध संवर्धन राखीव क्षेत्र: कोलामार्का, सिरोंचा - गडचिरोली (१८०.७२ चौ. किमी).

तिल्लारी संवर्धन राखीव: २९.५३ चौ. किमी (२२ जून २०२० अधिसूचना, सावंतवाडी विभाग / कोल्हापूर वन्यजीव वृत्त).

आटपाडी संवर्धन राखीव: ९.४९ चौ. किमी (२३ नोव्हेंबर २०२३ अधिसूचना - सांगली, लांडगा संवर्धन).

जोर-जांभळी: ६५.११ चौ. किमी (१५ मार्च २०२१ अधिसूचना - सातारा / महाबळेश्वर संवर्धन राखीव क्षेत्र).

CR व्यवस्थापन समिती (कलम ३६B): मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांना (CWLW) सल्ला देण्याचे कार्य करते.

ESZ ची व्याप्ती: केंद्र शासनाच्या विशिष्ट अधिसूचनेनुसार ठरते, कोणताही निश्चित १० किमीचा वैश्विक नियम नाही.

सराव प्रश्न (Practice MCQs)

प्रश्न १

वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ अंतर्गत 'संवर्धन राखीव क्षेत्र' (Conservation Reserve) आणि 'समुदाय राखीव क्षेत्र' (Community Reserve) यांच्यातील कायदेशीर फरकाबाबत खालील विधाने विचारात घ्या: १. संवर्धन राखीव क्षेत्र हे पूर्णपणे सरकारी मालकीच्या जमिनीवर घोषित केले जाते (कलम ३६A). २. समुदाय राखीव क्षेत्र हे समुदाय किंवा खाजगी मालकीच्या जमिनीवर स्वेच्छेने संवर्धनासाठी घोषित केले जाते (कलम ३६C). ३. या दोन्ही तरतुदी वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २००२ द्वारे कायद्यात समाविष्ट करण्यात आल्या.

वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?

A. फक्त १ आणि २
B. फक्त २ आणि ३
C. फक्त १ आणि ३
D. १, २ आणि ३ सर्व

उत्तर: D. १, २ आणि ३ सर्व
स्पष्टीकरण: २००२ च्या सुधारणा कायद्यानुसार कलम ३६A (सरकारी जमीन) आणि कलम ३६C (खाजगी/सामूहिक जमीन) या दोन्ही संवर्धन श्रेणी समाविष्ट करण्यात आल्या.

प्रश्न २

महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०२३-२४ च्या अधिकृत प्रशासकीय अहवालानुसार राज्यातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठे संवर्धन राखीव क्षेत्र कोणते आहे?

A. तिल्लारी
B. चंदगड
C. कोलामार्का
D. मुक्ताई भवानी

उत्तर: B. चंदगड
स्पष्टीकरण: कोल्हापूर जिल्ह्यातील चंदगड संवर्धन राखीव क्षेत्र हे २२५.२४ चौ. किमी क्षेत्रफळासह राज्यातील सर्वात मोठे संवर्धन राखीव क्षेत्र आहे.

प्रश्न ३

सांगली जिल्ह्यातील 'आटपाडी संवर्धन राखीव क्षेत्र' (Atpadi Conservation Reserve) बाबत कोणते विधान योग्य आहे?

A. हे क्षेत्रफळाने राज्यातील सर्वात मोठे संवर्धन राखीव क्षेत्र आहे.
B. याची अधिसूचना २३ नोव्हेंबर २०२३ रोजी झाली असून त्याचे क्षेत्र ९.४९ चौ. किमी आहे.
C. हे क्षेत्र केवळ मगरींच्या संवर्धनासाठी राखीव आहे.
D. हे राष्ट्रीय उद्यान म्हणून घोषित करण्यात आले आहे.

उत्तर: B. याची अधिसूचना २३ नोव्हेंबर २०२३ रोजी झाली असून त्याचे क्षेत्र ९.४९ चौ. किमी आहे.
स्पष्टीकरण: आटपाडी हे सांगली जिल्ह्यातील ९.४९ चौ. किमी क्षेत्राचे संवर्धन राखीव असून त्याची अधिकृत अधिसूचना २३ नोव्हेंबर २०२३ रोजी प्रसिद्ध झाली.

प्रश्न ४

वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ च्या कलम ३६B नुसार गठीत संवर्धन राखीव व्यवस्थापन समितीचे (CRMC) मुख्य वैधानिक कार्य कोणते आहे?

A. स्वतंत्र न्यायालयीन खटले चालवणे
B. मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांना (CWLW) संवर्धन व व्यवस्थापनाबाबत सल्ला देणे
C. खाजगी वने ताब्यात घेऊन त्यांची लिलाव प्रक्रिया राबवणे
D. राष्ट्रीय उद्यानांच्या सीमा परस्पर बदलणे

उत्तर: B. मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांना (CWLW) संवर्धन व व्यवस्थापनाबाबत सल्ला देणे
स्पष्टीकरण: कलम ३६B नुसार संवर्धन राखीव व्यवस्थापन समिती ही मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांना संवर्धन व व्यवस्थापनाबाबत सल्ला देणारी समिती असते.

प्रश्न ५

पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone - ESZ) बाबत खालीलपैकी कोणते विधान अचूक आहे?

A. ESZ ची घोषणा वन्यजीव संरक्षण कायदा कलम ३६A अंतर्गत होते.
B. ESZ चे अंतर प्रत्येक संरक्षित क्षेत्राभोवती अनिवार्यपणे निश्चित १० किमी असणे कायद्याने बंधनकारक आहे.
C. ESZ हे पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६ च्या कलम ३ अंतर्गत केंद्र सरकारद्वारे विशिष्ट अधिसूचनेनुसार घोषित केले जाते.
D. ESZ हे राज्य शासनाचे स्वतंत्र राष्ट्रीय उद्यान मानले जाते.

उत्तर: C. ESZ हे पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६ च्या कलम ३ अंतर्गत केंद्र सरकारद्वारे विशिष्ट अधिसूचनेनुसार घोषित केले जाते.
स्पष्टीकरण: ESZ हे पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६ च्या कलम ३ अंतर्गत केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालय (MoEFCC) द्वारे अधिसूचित केले जाते आणि त्याची सीमा विशिष्ट परिस्थितीनुसार ठरवली जाते.

Mains Analytical Angle: MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षा

📝 मुख्य परीक्षेसाठी विचारप्रवर्तक मुद्दे:

संरक्षित क्षेत्रांमधील अधिवास जोडणी (Landscape Connectivity): केवळ राष्ट्रीय उद्याने आणि अभयारण्यांवर भर न देता संवर्धन राखीव क्षेत्रांचे जाळे निर्माण केल्याने पश्चिम घाटातील वन्यजीव भ्रमण मार्गांचे (उदा. चंदगड, तिल्लारी, राधानगरी) संरक्षण कसे साध्य होते?

स्थानिक समुदाय सहभाग व सह-व्यवस्थापन (Co-Management): कलम ३६B आणि ३६D मधील व्यवस्थापन समित्यांमध्ये स्थानिक ग्रामपंचायतींचा सहभाग वन्यजीव संवर्धन आणि उपजीविका यांच्यातील संघर्ष कमी करण्यात किती प्रभावी ठरतो?

पारंपरिक देवराया व जैवविविधता संवर्धन: महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागातील पारंपारिक देवरायांना समुदाय राखीव क्षेत्रांचा वैधानिक आधार दिल्यास संवर्धनाला कोणती दिशा मिळू शकते?

Frequently Asked Questions (FAQs)

संवर्धन राखीव क्षेत्र आणि समुदाय राखीव क्षेत्र यात कायदेशीर फरक काय आहे?

संवर्धन राखीव क्षेत्र (कलम ३६A) हे पूर्णपणे सरकारी मालकीच्या जमिनीवर घोषित होते. समुदाय राखीव क्षेत्र (कलम ३६C) हे समुदाय किंवा खाजगी मालकीच्या जमिनीवर स्थानिक लोकांच्या स्वेच्छेने संवर्धनासाठी घोषित होते.

महाराष्ट्रात सध्या किती संवर्धन राखीव क्षेत्रे आहेत?

महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०२३-२४ च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार (२१ ऑगस्ट २०२४ रोजीची स्थिती) आणि WII-ENVIS नुसार महाराष्ट्रात २८ संवर्धन राखीव क्षेत्रे असून त्यांचे एकूण क्षेत्र १,८७७.९१ चौ. किमी आहे.

महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे संवर्धन राखीव क्षेत्र कोणते आहे?

कोल्हापूर जिल्ह्यातील चंदगड संवर्धन राखीव क्षेत्र (२२५.२४ चौ. किमी) हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे संवर्धन राखीव क्षेत्र आहे.

आटपाडी संवर्धन राखीव क्षेत्राचे क्षेत्रफळ व अधिसूचना तारीख काय आहे?

सांगली जिल्ह्यातील आटपाडी संवर्धन राखीव क्षेत्राचे क्षेत्रफळ ९.४९ चौ. किमी असून त्याची अधिकृत अधिसूचना २३ नोव्हेंबर २०२३ रोजी झाली आहे.

Sources

Maharashtra Forest Department (MahaForest) - Annual Administration Report 2023-24, Conservation Reserves Statement (Dated August 2024).
Wildlife Institute of India (WII - ENVIS) - Conservation Reserves Database (Updated February 2025).
India Code - Legislative Department - Wild Life (Protection) Act, 1972 (Sections 36A to 36D as inserted by Amendment Act 16 of 2003 and amended up to 2022).
Ministry of Environment, Forest and Climate Change (MoEFCC) - Protected Area Network and Guidelines for Conservation & Community Reserves.