महाराष्ट्रातील संवर्धन राखीव व समुदाय राखीव क्षेत्रे: MPSC संपूर्ण अभ्यास नोट्स

पारंपरिक राष्ट्रीय उद्याने आणि वन्यजीव अभयारण्यांच्या पलीकडे जाऊन वन्यजीव कॉरिडॉर, अधिवास जोडणी आणि जनसहभागातून संवर्धन साध्य करण्यासाठी संवर्धन राखीव क्षेत्रे (Conservation Reserves) आणि समुदाय राखीव क्षेत्रे (Community Reserves) ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची ठरली आहे. वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २००२ द्वारे समाविष्ट केलेल्या या तरतुदींनुसार महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत प्रशासकीय अहवालानुसार (AAR २०२३-२४ / WII-ENVIS २०२५) राज्यात २८ संवर्धन राखीव क्षेत्रे अधिसूचित असून त्यांचे एकूण क्षेत्र १,८७७.९१ चौ. किमी आहे. MPSC राज्यसेवा व संयुक्त परीक्षांमध्ये कायदेशीर कलमे, जमिनीची मालकी, व्यवस्थापन समित्या आणि प्रमुख संवर्धन राखीव क्षेत्रे यावर नियमित प्रश्न विचारले जातात.

थोडक्यात उत्तर

महाराष्ट्रातील एकूण संवर्धन राखीव क्षेत्रे: २८ संवर्धन राखीव क्षेत्रे (एकूण क्षेत्रफळ: १,८७७.९१ चौ. किमी - MahaForest अहवाल २०२३-२४ / WII-ENVIS २०२५).
क्षेत्रफळाने सर्वात मोठे संवर्धन राखीव क्षेत्र: चंदगड संवर्धन राखीव (२२५.२४ चौ. किमी, कोल्हापूर).
रानम्हशींसाठी (Wild Buffalo) प्रसिद्ध: कोलामार्का संवर्धन राखीव (१८०.७२ चौ. किमी, गडचिरोली).
लांडगा संवर्धनासाठी राखीव: आटपाडी संवर्धन राखीव (९.४९ चौ. किमी, २३ नोव्हेंबर २०२३, सांगली).
तीन राज्यांचा वन्यजीव कॉरिडॉर: तिल्लारी (२९.५३ चौ. किमी, सावंतवाडी विभाग / कोल्हापूर वृत्त - महाराष्ट्र, गोवा व कर्नाटक जोडणी).
कायदेशीर कायदे व कलमे: वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २००२ अंतर्गत समाविष्ट:
- संवर्धन राखीव: कलम ३६A (केवळ सरकारी जमिनीवर).
- समुदाय राखीव: कलम ३६C (खाजगी किंवा सामुदायिक जमिनीवर).

MPSC साठी सर्वात महत्त्वाचे

📌 परीक्षेसाठी थेट विचारले जाणारे कायदेशीर फरक व प्रमुख जोड्या:

जमिनीची मालकी (मुख्य परीक्षा व पूर्व परीक्षा महत्त्वाचा फरक):

संवर्धन राखीव (कलम ३६A): केवळ सरकारी मालकीची जमीन (Government Land).

समुदाय राखीव (कलम ३६C): सामूहिक किंवा खाजगी मालकीची जमीन (Community / Private Land).

व्यवस्थापन समित्या (Management Committees):

CRMC (कलम ३६B): मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांना (CWLW) संवर्धनाबाबत सल्ला देणे (Advisory role).

समुदाय राखीव समिती (कलम ३६D - २०२२ सुधारणा): ग्रामसभेकडून नामनिर्देशित किमान ५ सदस्य + वन विभागाचा १ प्रतिनिधी. समिती सदस्यांमधून अध्यक्ष निवडते, जो मानद वन्यजीव रक्षक म्हणून कार्य करतो.

प्रमुख संवर्धन राखीव क्षेत्रे व वैशिष्ट्ये:

चंदगड (कोल्हापूर): राज्यातील सर्वात मोठे संवर्धन राखीव क्षेत्र (२२५.२४ चौ. किमी).

कोलामार्का (गडचिरोली): रानम्हैस (Bubalus arnee) संवर्धन.

आटपाडी (सांगली - २३ नोव्हेंबर २०२३): भारतीय लांडगा (Indian Grey Wolf) संवर्धन.

अंजनेरी (नाशिक): गिधाड संवर्धन (Vulture Conservation).

आंबोली-दोडामार्ग (सिंधुदुर्ग): दुर्मिळ उभयचर व सरीसृप जैवविविधता.

जोर-जांभळी (सातारा): सह्याद्री पश्चिम घाट पाणलोट संवर्धन (१५ मार्च २०२१).

महाराष्ट्रातील प्रमुख संवर्धन राखीव क्षेत्रे (Snapshot Table)

खालील तक्त्यात राज्यातील सर्वाधिक विचारल्या जाणाऱ्या प्रमुख संवर्धन राखीव क्षेत्रांची अधिकृत माहिती दिली आहे:

क्र.	संवर्धन राखीव क्षेत्राचे नाव	जिल्हा / प्रशासकीय विभाग	अधिसूचना वर्ष	क्षेत्रफळ (चौ. किमी)	संवर्धन संदर्भ व महत्त्व
१	चंदगड (Chandgad)	कोल्हापूर	२०२०	२२५.२४	महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठे संवर्धन राखीव क्षेत्र. दक्षिण सह्याद्री कॉरिडॉर.
२	कोलामार्का (Kolamarka)	गडचिरोली (सिरोंचा)	२०१३	१८०.७२	रानम्हैस (Wild Buffalo) संवर्धनासाठी विशेष राखीव क्षेत्र.
३	मुक्ताई भवानी	जळगाव	२०१४	१२२.७४	सातपुडा पर्वतरांग परिसर, मेळघाट लगतचे वनक्षेत्र.
४	मोगरकसा	नागपूर	२०२१	१०३.९२	पेंच आणि नवेगाव दरम्यानचा विदर्भ वन पट्टा.
५	त्र्यंबकेश्वर	नाशिक	२०२१	९६.९७	ब्रह्मगिरी व अंजनेरी पर्वतरांग, सह्याद्री वनस्पती.
६	मुनिया	नागपूर (उमरेड)	२००८	९६.०१	विदर्भातील जुने संवर्धन राखीव क्षेत्र.
७	तोरणमाळ	नंदुरबार	२०२१	९३.४२	सातपुडा पर्वतातील उंच पठारी वनक्षेत्र.
८	जोर-जांभळी	सातारा (महाबळेश्वर)	२०२१	६५.११	सह्याद्री माथा, पश्चिम घाट पाणलोट व सदाहरित वने.
९	आंबोली-दोडामार्ग	सिंधुदुर्ग	२०२१	५६.९२	उभयचर (Amphibians) व सरीसृप जैवविविधता केंद्र.
१०	रायगड संवर्धन राखीव	रायगड	२०२१	४७.६२	किल्ले रायगड परिसर व ऐतिहासिक सह्याद्री वने.
११	तिल्लारी (Tillari)	सावंतवाडी विभाग (कोल्हापूर वृत्त)	२०२०	२९.५३	महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटक सीमा जोडणारा हत्ती व वाघांचा कॉरिडॉर.
१२	आटपाडी संवर्धन राखीव	सांगली	२०२३ (२३ नोव्हेंबर)	९.४९	लांडगा (Indian Grey Wolf) आणि शुष्क गवताळ परिसंस्था.
१३	अंजनेरी (Anjaneri)	नाशिक	२०१७	५.६९	गिधाड संवर्धन (Vulture Conservation) व स्थानिक वनस्पती.

संवर्धन राखीव क्षेत्रांचे प्रादेशिक व प्रजातीनिहाय विश्लेषण

१. पश्चिम महाराष्ट्र व कोकण पट्टा

चंदगड (कोल्हापूर - २२५.२४ चौ. किमी): राधानगरी अभयारण्यापासून दक्षिणेकडे तिलारी आणि कर्नाटकच्या जंगलांना जोडणारा हा एक अत्यंत संवेदनशील कॉरिडॉर आहे.
तिल्लारी संवर्धन राखीव (सावंतवाडी विभाग - २९.५३ चौ. किमी): २२ जून २०२० रोजी अधिसूचित झालेले हे क्षेत्र महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटक यांच्या सीमेवरील हत्ती आणि वाघांच्या भ्रमंतीसाठी आंतरराज्यीय महत्त्व राखते.
आंबोली-दोडामार्ग (सिंधुदुर्ग - ५६.९२ चौ. किमी): सह्याद्रीच्या दक्षिणेकडील हे क्षेत्र उच्च पर्जन्यमान आणि उभयचर प्राण्यांच्या दुर्मिळ प्रजातींसाठी (उदा. आंबोली बुश फ्रॉग) जागतिक पातळीवर ओळखले जाते.
जोर-जांभळी (सातारा - ६५.११ चौ. किमी): १५ मार्च २०२१ रोजी अधिसूचित झालेले हे क्षेत्र महाबळेश्वर-वाई परिसरातील कोयना खोऱ्याचे पाणलोट क्षेत्र संरक्षित करते.

२. विदर्भ व सातपुडा पट्टा

कोलामार्का (गडचिरोली - १८०.७२ चौ. किमी): सिरोंचा वनविभागात वसलेले हे संवर्धन राखीव क्षेत्र छत्तीसगड सीमेलगत असून ते रानम्हैस (Bubalus arnee) या अतिधोकाग्रस्त प्राण्याच्या नैसर्गिक संवर्धनासाठी घोषित करण्यात आले आहे.
मुक्ताई भवानी (जळगाव) व तोरणमाळ (नंदुरबार): सातपुडा पर्वतातील हे क्षेत्र वाघ, बिबट्या, अस्वल आणि स्थानिक आदिवासींच्या सहभागातून संरक्षित करण्यात आले आहे.

३. शुष्क गवताळ परिसंस्था व विशेष संवर्धन

आटपाडी संवर्धन राखीव (सांगली): २३ नोव्हेंबर २०२३ रोजी अधिसूचित झालेले ९.४९ चौ. किमी चे हे क्षेत्र मानवनिर्मित वृक्षारोपणाऐवजी मूळ शुष्क गवताळ अधिवास आणि भारतीय लांडगा (Canis lupus pallipes) संवर्धनासाठी मैलाचा दगड ठरले आहे.
अंजनेरी (नाशिक): त्र्यंबकेश्वरजवळील अंजनेरी टेकड्यांवर गिधाडांचे नैसर्गिक घरटे आणि दुर्मिळ वनस्पतींचे संरक्षण केले जाते.

सखोल माहिती व कायदेशीर संदर्भ (Deep Statutory Reference)

MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षेसाठी WPA १९७२ मधील कायदेशीर तरतुदींचा सखोल अभ्यास आवश्यक आहे:

१. संवर्धन राखीव विरुद्ध समुदाय राखीव (कायदेशीर तुलना)

तुलनात्मक निकष	संवर्धन राखीव क्षेत्र (Conservation Reserve)	समुदाय राखीव क्षेत्र (Community Reserve)
कायदेशीर कलम	वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ चे कलम ३६A (Section 36A)	वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ चे कलम ३६C (Section 36C)
कायद्यात समावेश	वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २००२ (अंमलबजावणी: १ एप्रिल २००३)	वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २००२ (अंमलबजावणी: १ एप्रिल २००३)
जमिनीची मालकी	केवळ सरकारी मालकीची जमीन (Government Land)	सामूहिक किंवा खाजगी मालकीची जमीन (Community / Private Land)
अधिसूचना प्रक्रिया	राज्य शासन स्थानिक समुदायांशी सल्लामसलत करून अधिसूचना काढते.	समुदाय किंवा व्यक्तीने वन्यजीव संवर्धनासाठी स्वेच्छेने तयारी दर्शवल्यास राज्य शासन घोषित करते.
व्यवस्थापन यंत्रणा	CRMC (कलम ३६B): CWLW ला संवर्धनाबाबत सल्ला देणे.	व्यवस्थापन समिती (कलम ३६D): प्रत्यक्ष संवर्धन अधिकार.
स्थानिक हक्क	स्थानिक लोकांचे पारंपारिक हक्क बाधित होत नाहीत.	पारंपारिक, सांस्कृतिक व धार्मिक हक्क अबाधित राहतात.
महाराष्ट्रातील स्थिती	२८ संवर्धन राखीव क्षेत्रे (क्षेत्रफळ: १,८७७.९१ चौ. किमी, MahaForest अहवाल २०२३-२४)	कायद्यात वैधानिक तरतूद असून राज्यस्तरीय अधिकृत गॅझेट संख्येकडे सावध दृष्टिकोन ठेवणे योग्य.

२. समुदाय राखीव व्यवस्थापन समितीची रचना (कलम ३६D - अद्ययावत सुधारणा)

वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २०२२ मधील सुधारणेनुसार:

व्यवस्थापन समितीत संबंधित गाव पंचायतीने किंवा ग्रामसभेने नामनिर्देशित केलेले किमान पाच सदस्य असतात.
प्रादेशिक अधिकारक्षेत्र असलेल्या वन किंवा वन्यजीव विभागाचा एक प्रतिनिधी समितीत समाविष्ट असतो.
समितीचे सदस्य आपापसांतून एका सदस्याची अध्यक्ष म्हणून निवड करतात.
निवडून आलेला अध्यक्ष त्या समुदाय राखीव क्षेत्रासाठी मानद वन्यजीव रक्षक (Honorary Wild Life Warden) म्हणून कार्य करतो.

३. पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्रे (Eco-Sensitive Zones - ESZ)

कायदेशीर आधार: पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६ (Environment Protection Act, 1986) च्या कलम ३ अन्वये केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालय (MoEFCC) राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्यांभोवती ESZ अधिसूचित करते.
सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्देश: सर्वोच्च न्यायालयाने (गोवा फाऊंडेशन खटला) संरक्षित क्षेत्रांभोवती बफर क्षेत्र म्हणून ESZ अनिवार्य केले आहे.
विस्तार निकष: पूर्वी सामान्य मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये १० किमी चा संदर्भ दिला जात होता; परंतु प्रत्यक्षात प्रत्येक संरक्षित क्षेत्रासाठी त्याच्या स्थानिक भूगोलाचा विचार करून विशिष्ट अंतराची स्थळनिहाय अधिसूचना (Site-specific Gazette Notification) काढली जाते. हे अंतर काही ठिकाणी १०० मीटर ते काही किलोमीटरपर्यंत असू शकते.

Prelims Quick Revision Pointers

💡 परीक्षेसाठी उजळणी मुद्दे:

महाराष्ट्रात एकूण संवर्धन राखीव क्षेत्रे: २८ (क्षेत्रफळ: १,८७७.९१ चौ. किमी).

सर्वात मोठे संवर्धन राखीव क्षेत्र: चंदगड (२२५.२४ चौ. किमी, कोल्हापूर).

संवर्धन राखीव कायदेशीर कलम: कलम ३६A (केवळ सरकारी जमीन).

समुदाय राखीव कायदेशीर कलम: कलम ३६C (सामूहिक किंवा खाजगी जमीन).

संवर्धन राखीव समिती (CRMC): कलम ३६B (भूमिका: CWLW ला सल्ला देणे).

रानम्हशींसाठी प्रसिद्ध: कोलामार्का (गडचिरोली).

लांडगा संवर्धनासाठी राखीव: आटपाडी (९.४९ चौ. किमी - २३ नोव्हेंबर २०२३, सांगली).

तिल्लारी कॉरिडॉर: सावंतवाडी विभाग (२९.५३ चौ. किमी) - महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक सीमा.

पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्र (ESZ) कायदा: पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६ चे कलम ३.

सराव प्रश्न (Practice MCQs)

प्रश्न १

वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ (२००२ मधील सुधारणेनुसार) मधील 'संवर्धन राखीव क्षेत्र' (Conservation Reserve) आणि 'समुदाय राखीव क्षेत्र' (Community Reserve) यांच्यातील कायदेशीर फरकाबाबत खालील विधाने विचारात घ्या: १. संवर्धन राखीव क्षेत्र केवळ शासन मालकीच्या जमिनीवर घोषित केले जाते. २. समुदाय राखीव क्षेत्र घोषित करण्यासाठी संबंधित जमीन ही खाजगी किंवा समुदाय मालकीची असणे आवश्यक असते. ३. संवर्धन राखीव व्यवस्थापन समिती (CRMC) ही मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांना (CWLW) सल्ला देण्याचे कार्य करते.

वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?

A. फक्त १ आणि २
B. फक्त २ आणि ३
C. फक्त १ आणि ३
D. १, २ आणि ३ सर्व

उत्तर: D. १, २ आणि ३ सर्व
स्पष्टीकरण: तिन्ही विधाने वैधानिकदृष्ट्या अचूक आहेत. कलम ३६A अन्वये संवर्धन राखीव केवळ सरकारी जमिनीवर होते, कलम ३६C अन्वये समुदाय राखीव खाजगी/सामुदायिक जमिनीवर होते, आणि कलम ३६B अन्वये CRMC ही सल्लागार समिती असते.

प्रश्न २

महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०२३-२४ च्या अधिकृत नोंदीनुसार खालीलपैकी कोणते क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे 'संवर्धन राखीव क्षेत्र' (Conservation Reserve) आहे?

A. कोलामार्का (गडचिरोली)
B. मुक्ताई भवानी (जळगाव)
C. चंदगड (कोल्हापूर)
D. तोरणमाळ (नंदुरबार)

उत्तर: C. चंदगड (कोल्हापूर)
स्पष्टीकरण: कोल्हापूर जिल्ह्यातील चंदगड संवर्धन राखीव क्षेत्र हे २२५.२४ चौ. किमी क्षेत्रफळासह राज्यातील सर्वात मोठे संवर्धन राखीव क्षेत्र आहे.

प्रश्न ३

गडचिरोली जिल्ह्यातील 'कोलामार्का संवर्धन राखीव क्षेत्र' (Kolamarka Conservation Reserve) प्रामुख्याने खालीलपैकी कोणत्या धोक्यात आलेल्या वन्यजीवाच्या संवर्धनासाठी घोषित करण्यात आले आहे?

A. माळढोक
B. रानम्हैस (Wild Buffalo)
C. शेकरू
D. काळवीट

उत्तर: B. रानम्हैस (Wild Buffalo)
स्पष्टीकरण: कोलामार्का हे सिरोंचा वनविभागात रानम्हैस (Bubalus arnee) संवर्धनासाठी २०१३ मध्ये अधिसूचित करण्यात आले आहे.

प्रश्न ४

सांगली जिल्ह्यातील शुष्क गवताळ परिसंस्था आणि भारतीय लांडगा (Wolf) संवर्धनासाठी नोव्हेंबर २०२३ मध्ये अधिसूचित करण्यात आलेल्या संवर्धन राखीव क्षेत्राचे नाव काय आहे?

A. आटपाडी संवर्धन राखीव
B. सागेश्वर संवर्धन राखीव
C. शिराळा संवर्धन राखीव
D. तासगाव संवर्धन राखीव

उत्तर: A. आटपाडी संवर्धन राखीव
स्पष्टीकरण: २३ नोव्हेंबर २०२३ रोजी राज्य शासनाने सांगली जिल्ह्यातील आटपाडी तालुक्यात ९.४९ चौ. किमी क्षेत्रफळाचे आटपाडी संवर्धन राखीव क्षेत्र अधिसूचित केले आहे.

प्रश्न ५

पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone - ESZ) ची वैधानिक घोषणा केंद्र शासनाकडून खालीलपैकी कोणत्या कायद्यान्वये केली जाते?

A. वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२
B. पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६
C. वन (संवर्धन) कायदा, १९८०
D. जैवविविधता कायदा, २००२

उत्तर: B. पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६
स्पष्टीकरण: ESZ ची अधिसूचना ही पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६ च्या कलम ३ अन्वये केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालयाकडून (MoEFCC) काढली जाते.

Mains Analytical Angle: MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षा

📝 मुख्य परीक्षेसाठी विचारप्रवर्तक मुद्दे:

जनसहभागातून वन्यजीव संवर्धन: संवर्धन राखीव व समुदाय राखीव क्षेत्रांची संकल्पना पारंपारिक अभयारण्यांच्या तुलनेत स्थानिक समुदायांचा विश्वास संपादन करण्यात कशी अधिक प्रभावी ठरते?

पश्चिम घाट कॉरिडॉर जोडणी: चंदगड आणि तिल्लारी संवर्धन राखीव क्षेत्रांचे दक्षिण महाराष्ट्रातील हत्ती-मानव संघर्ष कमी करण्यात आणि जैवविविधता मार्ग अबाधित ठेवण्यात काय महत्त्व आहे?

गवताळ परिसंस्थेकडे दुर्लक्ष व आटपाडी प्रारूप: भारताच्या संवर्धन धोरणात घनदाट जंगलांच्या तुलनेत गवताळ परिसंस्थेकडे झालेले दुर्लक्ष आणि लांडगा संवर्धनासाठी आटपाडी प्रारूपाची उपयुक्तता यावर चर्चा करा.

Frequently Asked Questions (FAQs)

महाराष्ट्रात एकूण किती संवर्धन राखीव क्षेत्रे आहेत?

महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०२३-२४ अहवालानुसार (WII-ENVIS २०२५) राज्यात २८ संवर्धन राखीव क्षेत्रे (Conservation Reserves) असून त्यांचे एकूण क्षेत्र १,८७७.९१ चौ. किमी आहे.

महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे संवर्धन राखीव क्षेत्र कोणते आहे?

कोल्हापूर जिल्ह्यातील 'चंदगड संवर्धन राखीव क्षेत्र' (२२५.२४ चौ. किमी) हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे संवर्धन राखीव क्षेत्र आहे.

संवर्धन राखीव आणि समुदाय राखीव यात मुख्य फरक काय आहे?

संवर्धन राखीव क्षेत्र (कलम ३६A) हे केवळ सरकारी मालकीच्या जमिनीवर घोषित केले जाते; तर समुदाय राखीव क्षेत्र (कलम ३६C) हे खाजगी किंवा सामुदायिक मालकीच्या जमिनीवर घोषित केले जाते.

आटपाडी संवर्धन राखीव कोणत्या जिल्ह्यात आहे व कशासाठी प्रसिद्ध आहे?

आटपाडी संवर्धन राखीव हे सांगली जिल्ह्यात असून ते भारतीय लांडगा (Indian Grey Wolf) आणि गवताळ परिसंस्था संवर्धनासाठी २३ नोव्हेंबर २०२३ रोजी घोषित करण्यात आले.

Sources

Maharashtra Forest Department (MahaForest) - Annual Administration Report 2023-24, Conservation Reserves of Maharashtra.
Wildlife Institute of India (WII - ENVIS) - Conservation Reserves Database (Updated February 2025).
India Code - Legislative Department - Wild Life (Protection) Act, 1972 (Sections 36A, 36B, 36C, 36D as amended in 2002 and 2022).
Ministry of Environment, Forest and Climate Change (MoEFCC) - Guidelines for Declaration of Eco-Sensitive Zones around National Parks and Wildlife Sanctuaries.