महाराष्ट्रातील प्रमुख धरणे: नदी, जिल्हा, प्रकल्प व MPSC साठी महत्त्वाचे तथ्य

Why it matters

महाराष्ट्रातील प्रमुख धरणे, ती कोणत्या नदीवर आहेत, कोणत्या जिल्ह्यात आहेत आणि त्यांचा प्रमुख उपयोग काय आहे हा MPSC च्या महाराष्ट्र भूगोलासाठी महत्त्वाचा अभ्यासभाग आहे.

धरणांचा अभ्यास करताना फक्त नाव लक्षात ठेवू नका. पुढील जोड्या तयार ठेवा:

धरण → नदी → जिल्हा → उपयोग

या पद्धतीने अभ्यास केल्यास Prelims मधील जोड्या जुळवा, नदी-धरण संबंध आणि स्थानाधारित प्रश्न सोपे होतात. 0

Key facts

महाराष्ट्रातील निवडक महत्त्वाची धरणे

धरण	नदी	जिल्हा / परिसर	प्रमुख महत्त्व
कोयना	कोयना	सातारा	जलविद्युत उत्पादन
जायकवाडी	गोदावरी	पैठण, छत्रपती संभाजीनगर	सिंचन, जलसाठा
उजनी	भीमा	सोलापूर	सिंचन
राधानगरी	भोगावती	कोल्हापूर	सिंचन, जलविद्युत, पाणीपुरवठा
भातसा	भातसा	ठाणे परिसर	मुंबई महानगर क्षेत्रासाठी पाणीपुरवठा, सिंचन
धोम	कृष्णा	सातारा	सिंचन व जलसाठा
वारणा	वारणा	पश्चिम महाराष्ट्र	सिंचन व जलसंपदा

1. कोयना धरण

कोयना धरण कोयना नदीवर, सातारा जिल्ह्यात आहे.

महाराष्ट्र शासनाच्या Gazetteers Department नुसार कोयना प्रकल्पाची अंमलबजावणी टप्प्याटप्प्याने 1956 पासून करण्यात आली.

प्रकल्पातील पाणी पश्चिमेकडे वळवून जलविद्युत निर्मितीसाठी वापरण्यात येते. 1

MAHAGENCO च्या 31 मे 2026 रोजीच्या अधिकृत स्थापित क्षमतेनुसार:

कोयना Stage I आणि II: 600 MW
Stage III: 320 MW
Stage IV: 1,000 MW
Koyna Dam Foot Power House: 36 MW
एकूण स्थापित क्षमता: 1,956 MW

कोयना हा महाराष्ट्रातील सर्वात महत्त्वाच्या जलविद्युत प्रकल्पांपैकी एक आहे. 2

लक्षात ठेवा

कोयना → कोयना नदी → सातारा → जलविद्युत

2. जायकवाडी धरण

जायकवाडी प्रकल्प गोदावरी नदीवर पैठण येथे आहे.

Maharashtra State Gazetteers नुसार जायकवाडी सिंचन प्रकल्पाचे बांधकाम 1965 मध्ये सुरू झाले.

हा प्रकल्प मराठवाड्यातील सिंचनासाठी विशेष महत्त्वाचा आहे. 3

लक्षात ठेवा

जायकवाडी → गोदावरी → पैठण

3. उजनी धरण

उजनी धरण भीमा नदीवर आहे.

Maharashtra State Gazetteers नुसार उजनी धरण सोलापूर जिल्ह्यातील माढा तालुक्यात आहे आणि त्याचे बांधकाम 1969 मध्ये सुरू झाले.

हा भीमा सिंचन प्रकल्पाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

MAHAGENCO च्या 31 मे 2026 च्या माहितीनुसार उजनी येथे 12 MW जलविद्युत क्षमता स्थापित आहे. 4

लक्षात ठेवा

उजनी → भीमा → सोलापूर

4. राधानगरी धरण

राधानगरी धरण भोगावती नदीवर, कोल्हापूर जिल्ह्यात आहे.

Maharashtra State Gazetteers नुसार हा प्रकल्प मूळतः 1908 मध्ये तत्कालीन कोल्हापूर संस्थानाने सिंचन प्रकल्प म्हणून सुरू केला.

पुढे त्याचा उपयोग:

सिंचन
जलविद्युत निर्मिती
कोल्हापूर शहराच्या पाणीपुरवठ्यासाठी

करण्यात आला.

Gazetteers नुसार धरणाचे बांधकाम 1957 पर्यंत जवळपास पूर्ण झाले होते. 5

लक्षात ठेवा

राधानगरी → भोगावती → कोल्हापूर

5. भातसा प्रकल्प

भातसा प्रकल्प महाराष्ट्रातील मुंबई महानगर क्षेत्राच्या पाणीपुरवठ्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.

Maharashtra State Gazetteers नुसार भातसा प्रकल्पाचा उद्देश मुंबई महानगर प्रदेशासाठी पाणीपुरवठा वाढवणे तसेच ठाणे परिसरातील सिंचनास मदत करणे हा होता.

MAHAGENCO च्या 31 मे 2026 च्या नोंदीनुसार भातसा जलविद्युत केंद्राची स्थापित क्षमता 15 MW आहे. 6

लक्षात ठेवा

भातसा → मुंबई महानगर क्षेत्राच्या पाणीपुरवठ्यासाठी महत्त्वाचा प्रकल्प

6. धोम धरण

धोम धरण कृष्णा नदीवर, सातारा जिल्ह्यात आहे.

पुणे विभागीय आयुक्त कार्यालयाच्या अधिकृत माहितीत धोम धरणाचा महत्त्वाच्या धरणांमध्ये समावेश आहे.

MAHAGENCO च्या 31 मे 2026 च्या माहितीनुसार धोम जलविद्युत केंद्राची स्थापित क्षमता 2 MW आहे. 7

लक्षात ठेवा

धोम → कृष्णा → सातारा

7. वारणा धरण

वारणा धरण वारणा नदीवर आहे.

पुणे विभागीय आयुक्त कार्यालयाच्या अधिकृत माहितीत Warna Dam हा विभागातील महत्त्वाच्या धरणांमध्ये समाविष्ट आहे.

MAHAGENCO नुसार 31 मे 2026 रोजी वारणा जलविद्युत प्रकल्पाची स्थापित क्षमता 16 MW आहे. 8

लक्षात ठेवा

वारणा → वारणा नदी → पश्चिम महाराष्ट्र

Exam relevance

MPSC मध्ये धरणांवर प्रश्न पुढील प्रकारे विचारले जाऊ शकतात:

धरण आणि नदी यांच्या जोड्या
धरण आणि जिल्हा
जलविद्युत प्रकल्प
सिंचन प्रकल्प
पाणीपुरवठ्यासाठी महत्त्वाचे जलाशय
नदीखोरे आणि त्यातील प्रमुख प्रकल्प

महत्त्वाच्या जोड्या

कोयना → कोयना नदी → सातारा
जायकवाडी → गोदावरी → पैठण
उजनी → भीमा → सोलापूर
राधानगरी → भोगावती → कोल्हापूर
धोम → कृष्णा → सातारा
भातसा → मुंबई महानगर क्षेत्रासाठी पाणीपुरवठा

Prelims pointers

प्रश्न 1

जायकवाडी धरण कोणत्या नदीवर आहे?

A. कृष्णा
B. गोदावरी
C. तापी
D. भीमा

उत्तर: B. गोदावरी

प्रश्न 2

उजनी धरण कोणत्या नदीवर आहे?

A. कोयना
B. पंचगंगा
C. भीमा
D. प्रवरा

उत्तर: C. भीमा

प्रश्न 3

राधानगरी धरण कोणत्या नदीवर आहे?

A. भोगावती
B. वारणा
C. कृष्णा
D. पंचगंगा

उत्तर: A. भोगावती

प्रश्न 4

खालीलपैकी कोणता प्रकल्प महाराष्ट्रातील प्रमुख जलविद्युत प्रकल्प आहे?

A. उजनी
B. कोयना
C. जायकवाडी
D. राधानगरी

उत्तर: B. कोयना

प्रश्न 5

धोम धरण कोणत्या नदीवर आहे?

A. भीमा
B. गोदावरी
C. कृष्णा
D. तापी

उत्तर: C. कृष्णा

झटपट उजळणी

कोयना

नदी: कोयना
जिल्हा: सातारा
विशेषता: प्रमुख जलविद्युत प्रकल्प
स्थापित क्षमता: 1,956 MW
स्रोत: MAHAGENCO, 31 May 2026

जायकवाडी

नदी: गोदावरी
ठिकाण: पैठण
महत्त्व: मराठवाड्यातील सिंचन
बांधकाम सुरू: 1965

उजनी

नदी: भीमा
जिल्हा: सोलापूर
बांधकाम सुरू: 1969
जलविद्युत क्षमता: 12 MW

राधानगरी

नदी: भोगावती
जिल्हा: कोल्हापूर
प्रकल्पाची सुरुवात: 1908
उपयोग: सिंचन, जलविद्युत, पाणीपुरवठा

भातसा

नदी: भातसा
प्रदेश: ठाणे
विशेष महत्त्व: मुंबई महानगर क्षेत्राचा पाणीपुरवठा
जलविद्युत क्षमता: 15 MW

धोम

नदी: कृष्णा
जिल्हा: सातारा
जलविद्युत क्षमता: 2 MW

वारणा

नदी: वारणा
प्रदेश: पश्चिम महाराष्ट्र
जलविद्युत क्षमता: 16 MW

Mains angle

महाराष्ट्रातील धरणांचे महत्त्व केवळ सिंचनापुरते मर्यादित नाही. मोठ्या जलसंपदा प्रकल्पांचा संबंध पुढील बाबींशी आहे:

सिंचन आणि कृषी उत्पादन
ग्रामीण व शहरी पाणीपुरवठा
जलविद्युत निर्मिती
प्रादेशिक जलवाटप
दुष्काळ व्यवस्थापन
नदीखोरे आधारित जलव्यवस्थापन

संभाव्य Mains प्रश्न

“महाराष्ट्राच्या प्रादेशिक विकासात बहुउद्देशीय धरणांची भूमिका स्पष्ट करा.”

उत्तर लिहिताना उदाहरणे म्हणून कोयना, जायकवाडी, उजनी आणि राधानगरी यांचा वापर करता येईल.

धरणांच्या फायद्यांसोबत पुढील मुद्द्यांचाही संतुलित विचार करणे आवश्यक आहे:

विस्थापन
गाळसंचय
जलवाटपातील प्रादेशिक प्रश्न
पर्यावरणीय परिणाम
पाण्याचा कार्यक्षम वापर

Sources

MAHAGENCO, Installed Capacity data, capacity position as of 31 May 2026.
Maharashtra State Gazetteers, Satara, Koyna Hydroelectric Project.
Maharashtra State Gazetteers, Chhatrapati Sambhajinagar region, Jayakwadi Irrigation Project.
Maharashtra State Gazetteers, Solapur, Bhima Irrigation Project and Ujani Dam.
Maharashtra State Gazetteers, Kolhapur, Radhanagari Hydro-Electric Scheme.
Maharashtra State Gazetteers, Greater Bombay, Bhatsa Project.
Divisional Commissioner Office, Pune, Government of Maharashtra, important dams in Pune Division.
Maharashtra Water Resources Regulatory Authority (MWRRA), Godavari basin and Jayakwadi-related records.