महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने व प्रमुख वन्यजीव अभयारण्ये: MPSC संपूर्ण अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रात समृद्ध वन्यजीव व जैवविविधतेचे संवर्धन करण्यासाठी वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ (Wildlife Protection Act, 1972) अंतर्गत संरक्षित क्षेत्रांचे (Protected Areas Network) जाळे निर्माण करण्यात आले आहे. MPSC राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा (GS-1), तसेच संयुक्त गट-ब व गट-क परीक्षांमध्ये महाराष्ट्रातील ६ राष्ट्रीय उद्याने, प्रमुख वन्यजीव अभयारण्ये, त्यांचे जिल्हे, कायदेशीर फरक, स्थापना आणि अधिवासित प्राणी-पक्षी यांवर नियमितपणे प्रश्न विचारले जातात.

Overview Matrix: राष्ट्रीय उद्यान विरुद्ध वन्यजीव अभयारण्य (कायदेशीर तुलना)

तुलनात्मक निकष	राष्ट्रीय उद्यान (National Park)	वन्यजीव अभयारण्य (Wildlife Sanctuary)
कायदेशीर तरतूद	वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ (कलम ३५)	वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ (कलम १८ / २६A)
संरक्षणाची पातळी	अतिउच्च निर्बंध: मानवी वस्ती, खासगी हक्क आणि जनावरांची चराई (कलम ३५(६)) पूर्णपणे प्रतिबंधित.	विनियमित संरक्षण: मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांच्या (CWLW) परवानगीने मर्यादित पारंपरिक हक्क व चराई अनुज्ञेय.
हक्कांची निश्चिती	अंतिम अधिसूचनेपूर्वी जिल्हाधिकाऱ्यांमार्फत सर्व खासगी हक्क संपुष्टात आणणे किंवा संपादित करणे बंधनकारक.	काही विशिष्ट अधिकार कायद्याच्या कक्षेत नियंत्रित स्वरूपात चालू ठेवता येतात.
सीमा व दर्जा बदल	राष्ट्रीय वन्यजीव मंडळाच्या (NBWL) शिफारशीशिवाय कोणताही बदल करता येत नाही (कलम ३५(५)).	राष्ट्रीय वन्यजीव मंडळाच्या (NBWL) शिफारशीशिवाय कोणताही बदल करता येत नाही (कलम २६A(३)).
महाराष्ट्रातील एकूण संख्या	६ राष्ट्रीय उद्याने	५२ वन्यजीव अभयारण्ये (महाराष्ट्र वन विभाग प्रशासन अहवाल २०२३-२४ / WII-ENVIS २०२५)

महाराष्ट्रातील ६ राष्ट्रीय उद्याने (National Parks of Maharashtra)

महाराष्ट्र राज्य शासनाच्या अधिकृत अधिसूचना, सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प कार्ययोजना आणि WII/MoEFCC च्या नोंदीनुसार महाराष्ट्रात ६ राष्ट्रीय उद्याने आहेत.

📌 अधिकृत नोंदींचा संदर्भ: महाराष्ट्र वन विभागाच्या काही जुन्या वेबपृष्ठांवर ५ राष्ट्रीय उद्याने असा उल्लेख आढळतो; परंतु राज्य शासनाची अधिसूचना (२००४), सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प आराखडा व राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA) नोंदींमध्ये चांदोली हे राष्ट्रीय उद्यान म्हणून स्पष्टपणे मान्य आहे. त्यामुळे अद्ययावत परीक्षाभिमुख अधिकृत मोजणी ६ राष्ट्रीय उद्याने अशीच ग्राह्य धरली जाते.

क्र.	राष्ट्रीय उद्यानाचे नाव	जिल्हा / स्थान	अधिकृत अधिसूचना वर्ष	क्षेत्रफळ (चौ. किमी)	प्रमुख वन्यजीव व भौगोलिक वैशिष्ट्ये
१	ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान	चंद्रपूर (भद्रावती तालुका)	१९५५	११६.५५	महाराष्ट्रातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान. स्थानिक 'तारू' देवतेवरून नाव. वाघ, बिबट्या, मगर, ताडोबा तलाव. ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाचा कोअर भाग.
२	संजय गांधी (बोरिवली) राष्ट्रीय उद्यान	मुंबई उपनगर व ठाणे	१९८३ (प्रारंभिक १९६९)	८६.९६ (प्रशासकीय परिसर: सुमारे १०६.९५)	महानगर क्षेत्रात वसलेले दुर्मिळ उद्यान. कान्हेरी लेणी, बिबट्या, तुळशी व विहार तलाव, सफारी.
३	पेंच (पंडित जवाहरलाल नेहरू) राष्ट्रीय उद्यान	नागपूर (रामटेक/पारशिवनी)	१९७५	२५७.२६	तोतलाडोह जलाशय, पेंच नदी उद्यानातून उत्तर-दक्षिण वाहते. मध्य प्रदेश सीमेलगत आंतरराज्य विस्तार.
४	गुगामल राष्ट्रीय उद्यान	अमरावती (धारणी/चिखलदरा)	१९८७ (मेळघाट राखीव १९७४)	३६१.२८	महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान. सातपुडा पर्वतातील गाविलगड टेकड्या. मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा कोअर भाग.
५	नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान	गोंदिया (अर्जुनी मोरगाव)	२००० (२१ डिसें २००० अधिसूचना; १९७५ प्रारंभिक संदर्भ)	१२९.५५ (काही अहवालांत १३३.८८)	नवेगाव तलाव (नवेगाव बांध), डॉ. सलीम अली पक्षी संवर्धन केंद्र. स्थलांतरित पक्षी, बिबट्या, अस्वल.
६	चांदोली राष्ट्रीय उद्यान	सांगली, सातारा, कोल्हापूर व रत्नागिरी सीमा	२००४	३१७.६७	महाराष्ट्रातील सर्वात नवीन (सहावे) राष्ट्रीय उद्यान. वारणा नदीवरील वसंतसागर जलाशय, प्रचितगड किल्ला. पश्चिम घाट युनेस्को जागतिक वारसा (सह्याद्री सब-क्लस्टर, २०१२).

महाराष्ट्रातील प्रमुख वन्यजीव अभयारण्ये (Major Wildlife Sanctuaries)

महाराष्ट्र वन विभाग (प्रशासन अहवाल २०२३-२४) आणि WII-ENVIS (फेब्रुवारी २०२५) च्या अधिकृत आकडेवारीनुसार राज्यात ५२ वन्यजीव अभयारण्ये आहेत. MPSC च्या दृष्टीने सर्वाधिक विचारली जाणारी महत्त्वाची अभयारण्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

१. विशेष प्राणी व पक्षी केंद्रित अभयारण्ये

अभयारण्याचे नाव	जिल्हा	स्थापना	प्रमुख प्रजाती / महत्त्व	MPSC परीक्षा संदर्भ
राधानगरी अभयारण्य (दाजीपूर)	कोल्हापूर	१९५८	गवा (Indian Bison)	महाराष्ट्रातील सर्वात जुन्या अभयारण्यांपैकी एक. भोगावती व दूधगंगा नद्या, सदाहरित वने.
भीमाशंकर अभयारण्य	पुणे, ठाणे व रायगड सीमा	१९८५	शेकरू (Indian Giant Squirrel)	महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी शेकरूचा मुख्य अधिवास. भीमा नदीचे उगमस्थान, ज्योतिर्लिंग.
नांदूर मध्यमेश्वर	नाशिक (निफाड)	१९८६	जलचर व स्थलांतरित पक्षी	महाराष्ट्राचे 'भरतपूर'. महाराष्ट्रातील पहिले रामसर पाणथळ स्थळ (नामनिर्देशन: २१ जून २०१९ / आंतरराष्ट्रीय घोषणा: २०२०).
कर्नाळा पक्षी अभयारण्य	रायगड (पनवेल)	१९६८	पक्षी (१५०+ प्रजाती)	कोकणातील प्रसिद्ध पक्षी अभयारण्य. कर्नाळा अंगठा सुळका व किल्ला परिसर.
देउळगाव-रेहेकुरी	अहमदनगर (कर्जत)	१९८०	काळवीट (Blackbuck)	काळवीट संवर्धनासाठी राखीव असलेले छोटे अभयारण्य (सुमारे २.१७ चौ. किमी).
सागेश्वर अभयारण्य	सांगली (कडेगाव)	१९८५	हरीण, सांबर, कोल्हा	पर्यावरणवादी डी. एम. मोहिते व ग्रामस्थांच्या सहभागातून कृत्रिमरीत्या वनीकरण करून विकसित केलेले अभयारण्य.
माळढोक पक्षी अभयारण्य	सोलापूर व अहमदनगर	१९७९	माळढोक (Great Indian Bustard)	अतिधोकाग्रस्त माळढोक पक्षासाठी राखीव. क्षेत्रफळाने एकेकाळी सर्वात मोठे.
ठाणे क्रीक फ्लेमिंगो अभयारण्य	ठाणे व मुंबई उपनगर	२०१५	रोहित / फ्लेमिंगो (Flamingo)	ठाणे खाडीतील कांदळवन व पक्षी संवर्धन. महाराष्ट्राचे तिसरे रामसर स्थळ (१३ एप्रिल २०२२).

२. विदर्भातील समृद्ध वन्यजीव अभयारण्ये

टिपेश्वर अभयारण्य (यवतमाळ): विदर्भातील वेगाने वाढणारी वाघांची संख्या आणि यशस्वी व्याघ्र भ्रमंती (Tiger Dispersal Corridor) साठी प्रसिद्ध.
नागझिरा व नवीन नागझिरा (गोंदिया व भंडारा): निसर्गसौंदर्य, बिबट्या, सांबर व वाघांचा अधिवास (नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग).
उमरेड-करांडला-पवनी अभयारण्य (नागपूर व भंडारा): ताडोबा आणि पेंच यांच्यातील महत्त्वाचा व्याघ्र कॉरिडॉर.
अंधारी वन्यजीव अभयारण्य (चंद्रपूर): ताडोबा राष्ट्रीय उद्यानाला लागून असलेला परिसर.
भामरागड व चपराळा अभयारण्य (गडचिरोली): वैनगंगा, प्राणहिता व इंद्रावती खोऱ्यातील समृद्ध पानझडी वने, बिबट्या, सांबर व घनदाट अरण्य.
कन्हारगाव अभयारण्य (चंद्रपूर): २०२१ मध्ये अंतिम अधिसूचित झालेले महाराष्ट्राचे महत्त्वाचे अभयारण्य (२६९.४ चौ. किमी - ताडोबा ते इंद्रावती व्याघ्र कॉरिडॉर).

३. पश्चिम महाराष्ट्र व मराठवाड्यातील महत्त्वाची अभयारण्ये

कोयना वन्यजीव अभयारण्य (सातारा): शिवसागर जलाशय (कोयना धरण) परिसर, सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग, युनेस्को वारसा सह्याद्री सब-क्लस्टर.
कळसूबाई-हरिश्चंद्रगड अभयारण्य (अहमदनगर): राज्यातील सर्वोच्च शिखर कळसूबाई (१,६४६ मी) आणि हरिश्चंद्रगड परिसर.
गौताळा औटमघाट अभयारण्य (छत्रपती संभाजीनगर व जळगाव): सातमाळा डोंगररांगेतील अभयारण्य, बिबट्या, चौशिंगा व लांडगा.
जयकवाडी पक्षी अभयारण्य (छत्रपती संभाजीनगर): नाथसागर जलाशय परिसर, स्थलांतरित पाणपक्षी.
येडशी रामलिंग घाट (धाराशिव): मराठवाड्यातील शुष्क पानझडी वनांचे संवर्धन, रामलिंग मंदिर.
मायणी पक्षी अभयारण्य (सातारा): ब्रिटिशकालीन मायणी तलाव, रोहित व इतर स्थलांतरित पक्षी.

Prelims Quick Revision Pointers

💡 परीक्षेसाठी अतिशय महत्त्वाचे मुद्दे:

महाराष्ट्रातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान: ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान, चंद्रपूर (१९५५).

महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान: गुगामल राष्ट्रीय उद्यान, अमरावती (३६१.२८ चौ. किमी - १९८७ अंतिम अधिसूचना).

महाराष्ट्रातील सर्वात नवीन (६ वे) राष्ट्रीय उद्यान: चांदोली राष्ट्रीय उद्यान (२००४ - ३१७.६७ चौ. किमी).

संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान: ८६.९६ चौ. किमी अधिसूचित क्षेत्र (१९८३).

नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान: १२९.५५ चौ. किमी (२१ डिसेंबर २००० अंतिम अधिसूचना; १९७५ प्रारंभिक संवर्धन इतिहास).

युनेस्को जागतिक वारसा (सह्याद्री सब-क्लस्टर): चांदोली राष्ट्रीय उद्यान आणि कोयना वन्यजीव अभयारण्य (२०१२).

महाराष्ट्रातील सर्वात जुन्या अभयारण्यांपैकी एक: राधानगरी अभयारण्य (दाजीपूर), कोल्हापूर (१९५८ - गव्यासाठी प्रसिद्ध).

मानवनिर्मित वनीकरणातून विकसित अभयारण्य: सागेश्वर अभयारण्य, सांगली.

शेकरू (राज्य प्राणी) मुख्य अधिवास: भीमाशंकर अभयारण्य (पुणे, ठाणे व रायगड सीमा).

महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ: नांदूर मध्यमेश्वर (नाशिक - नामनिर्देशन २१ जून २०१९).

महाराष्ट्रातील तिसरे रामसर स्थळ: ठाणे क्रीक फ्लेमिंगो अभयारण्य (१३ एप्रिल २०२२; दुसरे: लोणार सरोवर, २२ जुलै २०२०).

सराव प्रश्न (Practice MCQs)

प्रश्न १

महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्यानांबाबत खालील विधाने विचारात घ्या: १. ताडोबा हे महाराष्ट्रातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान असून त्याची स्थापना १९५५ मध्ये झाली. २. गुगामल राष्ट्रीय उद्यान हे ३६१.२८ चौ. किमी क्षेत्रफळासह महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान आहे. ३. चांदोली राष्ट्रीय उद्यान हे पश्चिम घाट युनेस्को जागतिक वारसा स्थळांच्या सह्याद्री सब-क्लस्टरचा भाग आहे.

वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?

A. फक्त १ आणि २
B. फक्त २ आणि ३
C. फक्त १ आणि ३
D. १, २ आणि ३ सर्व

उत्तर: D. १, २ आणि ३ सर्व
स्पष्टीकरण: ताडोबा (१९५५) हे पहिले, गुगामल (३६१.२८ चौ. किमी) हे सर्वात मोठे, आणि चांदोली (२००४) हे युनेस्को जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट असलेले ६ वे राष्ट्रीय उद्यान आहे.

प्रश्न २

सांगली जिल्ह्यातील 'सागेश्वर अभयारण्य' खालीलपैकी कोणत्या वैशिष्ट्यासाठी ओळखले जाते?

A. खाजगी मालकीचे भारतातील एकमेव व्याघ्र प्रकल्प
B. मानवी प्रयत्नांतून व कृत्रिम वनीकरणातून विकसित झालेले अभयारण्य
C. राज्यातील पहिले मगर संवर्धन केंद्र
D. आशियातील सर्वात मोठे हत्ती अभयारण्य

उत्तर: B. मानवी प्रयत्नांतून व कृत्रिम वनीकरणातून विकसित झालेले अभयारण्य
स्पष्टीकरण: सागेश्वर अभयारण्य हे पर्यावरणवादी डी. एम. मोहिते आणि स्थानिक ग्रामस्थांच्या सहभागातून डोंगर उतारावर हजारो देशी झाडे लावून व चराईबंदी करून विकसित केलेले मानवनिर्मित अभयारण्य आहे.

प्रश्न ३

अभयारण्य आणि संबंधित जिल्हा यांच्या जोड्यांपैकी कोणती जोडी अयोग्य आहे?

A. राधानगरी - कोल्हापूर (गवा)
B. भीमाशंकर - पुणे/ठाणे सीमा (शेकरू)
C. देउळगाव-रेहेकुरी - सोलापूर (काळवीट)
D. नांदूर मध्यमेश्वर - नाशिक (पक्षी / रामसर स्थळ)

उत्तर: C. देउळगाव-रेहेकुरी - सोलापूर (काळवीट)
स्पष्टीकरण: देउळगाव-रेहेकुरी काळवीट अभयारण्य हे अहमदनगर (कर्जत तालुका) जिल्ह्यात आहे, सोलापूरमध्ये नाही.

प्रश्न ४

वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ अंतर्गत राष्ट्रीय उद्यान आणि वन्यजीव अभयारण्य यांच्यातील कायदेशीर फरकाबाबत कोणते विधान योग्य आहे?

A. अभयारण्याच्या सीमा बदलासाठी राष्ट्रीय वन्यजीव मंडळाची (NBWL) शिफारस लागत नाही.
B. राष्ट्रीय उद्यानात जनावरांच्या चराईवर पूर्ण कायदेशीर बंदी असते, तर अभयारण्यात मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांच्या मान्यतेने मर्यादित चराई अनुज्ञेय असू शकते.
C. राष्ट्रीय उद्यान व अभयारण्यांच्या सीमा बदलण्यासाठी राष्ट्रीय वन्यजीव मंडळाची (NBWL) शिफारस अनिवार्य नसते.
D. अभयारण्याची अंतिम अधिसूचना निघण्यापूर्वी सर्व खासगी हक्क संपुष्टात आणणे बंधनकारक नसते.

उत्तर: B. राष्ट्रीय उद्यानात जनावरांच्या चराईवर पूर्ण कायदेशीर बंदी असते, तर अभयारण्यात मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांच्या मान्यतेने मर्यादित चराई अनुज्ञेय असू शकते.
स्पष्टीकरण: वन्यजीव संरक्षण कायद्याच्या कलम ३५(६) नुसार राष्ट्रीय उद्यानात कोणतीही चराई अनुज्ञेय नसते. तसेच कलम २६A(३) व ३५(५) नुसार दोघांच्याही सीमा बदलासाठी NBWL ची शिफारस आवश्यक असते.

प्रश्न ५

महाराष्ट्रातील रामसर पाणथळ स्थळांचा त्यांच्या अधिकृत नामनिर्देशन तारखेनुसार योग्य कालानुक्रम कोणता आहे?

A. लोणार सरोवर ➔ नांदूर मध्यमेश्वर ➔ ठाणे क्रीक
B. नांदूर मध्यमेश्वर ➔ लोणार सरोवर ➔ ठाणे क्रीक
C. ठाणे क्रीक ➔ नांदूर मध्यमेश्वर ➔ लोणार सरोवर
D. नांदूर मध्यमेश्वर ➔ ठाणे क्रीक ➔ लोणार सरोवर

उत्तर: B. नांदूर मध्यमेश्वर (२१ जून २०१९) ➔ लोणार सरोवर (२२ जुलै २०२०) ➔ ठाणे क्रीक (१३ एप्रिल २०२२)
स्पष्टीकरण: नांदूर मध्यमेश्वर हे महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ (२०१९), लोणार हे दुसरे (२०२०), आणि ठाणे क्रीक हे तिसरे रामसर स्थळ (२०२२) ठरले.

Mains Analytical Angle: MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षा

📝 मुख्य परीक्षेसाठी विचारप्रवर्तक मुद्दे:

संरक्षित क्षेत्रे व समुदाय हक्क (Protected Areas vs FRA 2006): राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्यांच्या कोअर क्षेत्रातून आदिवासी गावांचे पुनर्वसन करताना ऐच्छिक पुनर्वसन पॅकेज, उपजीविकेचे प्रश्न आणि जैवविविधता संवर्धन यांमधील समतोल कसा साधावा?

व्याघ्र कॉरिडॉर व अधिवास विखंडन (Habitat Fragmentation): ताडोबा-अंधारी, उमरेड-करांडला, टिपेश्वर आणि पेंच दरम्यानच्या व्याघ्र भ्रमण मार्गांवर पायाभूत सुविधा प्रकल्पांमुळे निर्माण होणारी आव्हाने व पर्यावरणपूरक उपाय (Eco-ducts / Underpasses).

स्थानिक समुदाय सहभाग (Community-based Conservation): सागेश्वर, मेंढा-लेखा आणि देवरायांच्या उदाहरणांवरून महाराष्ट्रात जनसहभागातून वन्यजीव व वन संवर्धन यशस्वी करण्यासाठी कोणती धोरणात्मक पावले उचलली पाहिजेत?

Frequently Asked Questions (FAQs)

महाराष्ट्रात एकूण किती राष्ट्रीय उद्याने आहेत आणि त्यांचे अधिकृत संदर्भ काय आहेत?

महाराष्ट्रात एकूण ६ राष्ट्रीय उद्याने आहेत: ताडोबा (१९५५ - पहिले), संजय गांधी (बोरिवली - ८६.९६ चौ. किमी), पेंच, गुगामल (सर्वात मोठे - ३६१.२८ चौ. किमी), नवेगाव (१२९.५५ चौ. किमी), आणि चांदोली (२००४ - सहावे). राज्य शासनाची अधिसूचना व WII/MoEFCC नोंदींमध्ये चांदोली राष्ट्रीय उद्यान म्हणून मान्य आहे.

महाराष्ट्रातील पहिले वन्यजीव अभयारण्य कोणते व ते कशासाठी प्रसिद्ध आहे?

राधानगरी अभयारण्य (दाजीपूर, कोल्हापूर - १९५८) हे महाराष्ट्रातील सर्वात जुन्या अभयारण्यांपैकी एक असून ते 'गवा' (Indian Bison) संवर्धनासाठी प्रसिद्ध आहे.

महाराष्ट्रातील तीन अधिकृत रामसर स्थळे कोणती आहेत?

१. नांदूर मध्यमेश्वर (नाशिक - २१ जून २०१९)
२. लोणार सरोवर (बुलढाणा - २२ जुलै २०२०)
३. ठाणे क्रीक फ्लेमिंगो अभयारण्य (ठाणे/मुंबई - १३ एप्रिल २०२२).

राष्ट्रीय उद्यान आणि अभयारण्यात चराईबाबत काय फरक आहे?

राष्ट्रीय उद्यानात वन्यजीव संरक्षण कायदा कलम ३५(६) नुसार चराईवर पूर्ण बंदी असते. अभयारण्यात कलम २९ व ३३ नुसार मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांच्या नियंत्रणाखाली मर्यादित चराई अनुज्ञेय असू शकते.

Sources

Maharashtra Forest Department (MahaForest) - Annual Administration Report 2023-24, Protected Area Network.
Wildlife Institute of India (WII - ENVIS) - National Parks and Wildlife Sanctuaries Database (Updated February 2025).
Ministry of Environment, Forest and Climate Change (MoEFCC) - Ramsar Sites of India and Protected Area Statistics.
India Code - Legislative Department - Wild Life (Protection) Act, 1972 (Sections 18, 26A, 35).