महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने व प्रमुख वन्यजीव अभयारण्ये: MPSC संपूर्ण अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रात समृद्ध वन्यजीव व जैवविविधतेचे संवर्धन करण्यासाठी वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ (Wildlife Protection Act, 1972) अंतर्गत संरक्षित क्षेत्रांचे (Protected Areas Network) जाळे निर्माण करण्यात आले आहे. MPSC राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा (GS-1), तसेच संयुक्त गट-ब व गट-क परीक्षांमध्ये महाराष्ट्रातील ६ राष्ट्रीय उद्याने, प्रमुख वन्यजीव अभयारण्ये, त्यांचे जिल्हे, कायदेशीर फरक, स्थापना आणि अधिवासित प्राणी-पक्षी यांवर नियमितपणे प्रश्न विचारले जातात.

थोडक्यात उत्तर

महाराष्ट्रातील एकूण संरक्षित क्षेत्रे: ६ राष्ट्रीय उद्याने आणि ५२ वन्यजीव अभयारण्ये (महाराष्ट्र वन विभाग प्रशासन अहवाल २०२३-२४ / WII-ENVIS २०२५).
महाराष्ट्रातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान: ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान (१९५५ - ११६.५५ चौ. किमी, चंद्रपूर).
क्षेत्रफळाने सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान: गुगामल राष्ट्रीय उद्यान (३६१.२८ चौ. किमी, अमरावती).
सर्वात लहान अधिसूचित राष्ट्रीय उद्यान: संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान (८६.९६ चौ. किमी, मुंबई उपनगर व ठाणे).
सर्वात नवीन (सहावे) राष्ट्रीय उद्यान: चांदोली राष्ट्रीय उद्यान (२००४ - ३१७.६७ चौ. किमी, पश्चिम महाराष्ट्र).
सर्वात जुने अभयारण्य: राधानगरी अभयारण्य (१९५८, कोल्हापूर - गवा/बायसन संवर्धन).

MPSC साठी सर्वात महत्त्वाचे

📌 परीक्षेसाठी थेट विचारले जाणारे प्रमुख मुद्दे व जोड्या:

६ राष्ट्रीय उद्यानांची यादी व जिल्हे:

ताडोबा (१९५५): चंद्रपूर (११६.५५ चौ. किमी).

पेंच / पं. जवाहरलाल नेहरू (१९७५): नागपूर (२५७.२६ चौ. किमी).

संजय गांधी (१९८३): मुंबई उपनगर व ठाणे (८६.९६ चौ. किमी).

गुगामल (१९८७): अमरावती (३६१.२८ चौ. किमी - मेळघाट कोअर).

नवेगाव (२०००): गोंदिया (१२९.५५ चौ. किमी - २१ डिसें २००० अधिसूचना).

चांदोली (२००४): सांगली, सातारा, कोल्हापूर व रत्नागिरी सीमा (३१७.६७ चौ. किमी).

विशेष प्राणी व अभयारण्य जोड्या:

शेकरू (राज्य प्राणी): भीमाशंकर अभयारण्य (पुणे/ठाणे).

गवा (Indian Bison): राधानगरी अभयारण्य (कोल्हापूर).

काळवीट (Blackbuck): देउळगाव-रेहेकुरी (अहमदनगर).

रोहित / फ्लेमिंगो: ठाणे क्रीक (रामसर स्थळ) व उजनी पाणलोट.

माळढोक (Great Indian Bustard): माळढोक पक्षी अभयारण्य (सोलापूर/अहमदनगर).

महाराष्ट्राचे भरतपूर: नांदूर मध्यमेश्वर पक्षी अभयारण्य (नाशिक - पहिले रामसर स्थळ).

मानवनिर्मित वनीकरण अभयारण्य: सागेश्वर अभयारण्य (सांगली).

महाराष्ट्रातील ६ राष्ट्रीय उद्याने (National Parks Snapshot)

खालील तक्त्यात राज्यातील सर्व ६ राष्ट्रीय उद्यानांची अद्ययावत अधिकृत माहिती दिली आहे:

क्र.	राष्ट्रीय उद्यानाचे नाव	जिल्हा / स्थान	अधिसूचना वर्ष	क्षेत्रफळ (चौ. किमी)	प्रमुख वैशिष्ट्ये व महत्त्व
१	ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान	चंद्रपूर (भद्रावती)	१९५५	११६.५५	महाराष्ट्रातील १ ले राष्ट्रीय उद्यान. ताडोबा तलाव, वाघ, बिबट्या व मगर. ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग.
२	संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान	मुंबई उपनगर व ठाणे	१९८३ (प्रारंभिक १९६९)	८६.९६ (परिसर: ~१०६.९५)	महानगरातील दुर्मिळ उद्यान. कान्हेरी लेणी, बिबट्या, तुळशी व विहार तलाव.
३	पेंच (पं. जवाहरलाल नेहरू)	नागपूर (रामटेक)	१९७५	२५७.२६	तोतलाडोह जलाशय, पेंच नदी. मध्य प्रदेश सीमेलगत सलग वन पट्टा.
४	गुगामल राष्ट्रीय उद्यान	अमरावती (चिखलदरा)	१९८७ (राखीव १९७४)	३६१.२८	क्षेत्रफळाने सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान. गाविलगड टेकड्या. मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग.
५	नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान	गोंदिया (अर्जुनी मोरगाव)	२००० (२१ डिसें २०००)	१२९.५५	नवेगाव तलाव, डॉ. सलीम अली पक्षी संवर्धन केंद्र. स्थलांतरित पक्षी, बिबट्या, अस्वल.
६	चांदोली राष्ट्रीय उद्यान	सांगली, सातारा, कोल्हापूर, रत्नागिरी	२००४	३१७.६७	सर्वात नवीन (६ वे) राष्ट्रीय उद्यान. वारणा नदी, वसंतसागर, युनेस्को जागतिक वारसा (सह्याद्री क्लस्टर).

६ राष्ट्रीय उद्यानांचे सविस्तर विश्लेषण

१. ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान (चंद्रपूर)

स्थापना व महत्त्व: १९५५ मध्ये स्थापन झालेले हे महाराष्ट्रातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान आहे. स्थानिक गोंड आदिवासींच्या 'तारू' देवतेवरून या उद्यानाला नाव मिळाले.
वनस्पती व प्राणी: दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानझडी वने. येथे सागवान, बांबू आणि महुआची झाडे मुबलक आहेत. ताडोबा तलावात मगरींचा नैसर्गिक वावर आहे.

२. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान (बोरिवली - मुंबई/ठाणे)

वैशिष्ट्य: मुंबईसारख्या गजबजलेल्या महानगराच्या हद्दीत वसलेले हे जगातील दुर्मिळ राष्ट्रीय उद्यानांपैकी एक आहे.
ऐतिहासिक व पर्यावरणीय महत्त्व: उद्यानाच्या मध्यभागी २,००० वर्षांपेक्षा जुनी बौद्ध कान्हेरी लेणी (Kanheri Caves) आहेत. मुंबईला पाणीपुरवठा करणारे तुळशी आणि विहार हे दोन तलाव या उद्यानात आहेत.

३. पेंच / पंडित जवाहरलाल नेहरू राष्ट्रीय उद्यान (नागपूर)

स्थान व भूगोल: नागपूर जिल्ह्यातील रामटेक व पारशिवनी तालुक्यात सातपुडा पर्वताच्या पायथ्याशी वसलेले आहे. उद्यानाच्या मधोमध पेंच नदी उत्तर-दक्षिण वाहते.
आंतरराज्य विस्तार: मध्य प्रदेशातील पेंच राष्ट्रीय उद्यानाला लागून हा सलग वन पट्टा आहे. रुडयार्ड किपलिंग यांच्या जगप्रसिद्ध 'द जंगल बुक' (The Jungle Book) या कथेची पार्श्वभूमी या परिसराशी जोडली जाते.

४. गुगामल राष्ट्रीय उद्यान (अमरावती)

विस्तार व महत्त्व: अमरावती जिल्ह्यातील धारणी व चिखलदरा तालुक्यांत मेळघाटच्या गाविलगड टेकड्यांवर ३६१.२८ चौ. किमी क्षेत्रात पसरलेले हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान आहे.
प्राकृतिक रचना: सातपुडा पर्वतातील खोल दऱ्या, तापी व खांडू नद्यांचे खोरे आणि घनदाट सागवान वने हे याचे वैशिष्ट्य आहे.

५. नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान (गोंदिया)

भौगोलिक पार्श्वभूमी: गोंदिया जिल्ह्यातील अर्जुनी मोरगाव तालुक्यात वसलेले हे उद्यान ऐतिहासिक 'नवेगाव बांध' (तलाव) भोवती पसरलेले आहे.
पक्षी वैभव: प्रख्यात पक्षीतज्ज्ञ डॉ. सलीम अली यांनी या परिसराला भेट देऊन पक्षी संवर्धनाला चालना दिली होती. हिवाळ्यात येथे देश-विदेशांतून विविध स्थलांतरित पाणपक्षी येतात.

६. चांदोली राष्ट्रीय उद्यान (पश्चिम महाराष्ट्र)

स्थान व निर्मिती: सांगली, सातारा, कोल्हापूर आणि रत्नागिरी या चार जिल्ह्यांच्या सीमावर्ती भागात सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेवर पसरलेले हे महाराष्ट्रातील सर्वात नवीन (सहावे) राष्ट्रीय उद्यान आहे (२००४).
वैशिष्ट्ये: वारणा नदीवरील 'वसंतसागर जलाशय' (चांदोली धरण) आणि ऐतिहासिक 'प्रचितगड किल्ला' या उद्यानात आहेत. २०१२ मध्ये युनेस्कोने (UNESCO) पश्चिम घाटाचा जागतिक वारसा स्थळात समावेश करताना चांदोलीचा सह्याद्री सब-क्लस्टरमध्ये समावेश केला.

महाराष्ट्रातील प्रमुख वन्यजीव अभयारण्ये (Major Wildlife Sanctuaries)

महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०२३-२४ अहवालानुसार राज्यात ५२ वन्यजीव अभयारण्ये आहेत. MPSC च्या दृष्टीने सर्वाधिक विचारली जाणारी महत्त्वाची अभयारण्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

१. विशेष प्राणी व पक्षी केंद्रित अभयारण्ये

राधानगरी अभयारण्य (कोल्हापूर - १९५८): कोल्हापूर जिल्ह्यातील हे अभयारण्य गवा (Indian Bison) संवर्धनासाठी प्रसिद्ध असून ते 'दाजीपूर अभयारण्य' म्हणूनही ओळखले जाते.
भीमाशंकर अभयारण्य (पुणे व ठाणे सीमा - १९८५): सह्याद्रीच्या घनदाट सदाहरित वनात वसलेले हे अभयारण्य महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी शेकरू (Indian Giant Squirrel) चा मुख्य अधिवास आहे. भीमा नदीचा उगम याच अभयारण्यात होतो.
नांदूर मध्यमेश्वर (नाशिक - १९८६): गोदावरी व कादवा नद्यांच्या संगमावरील पाणथळ क्षेत्र. २५०+ पक्षी प्रजातींमुळे याला 'महाराष्ट्राचे भरतपूर' म्हणतात (महाराष्ट्राचे १ ले रामसर स्थळ).
कर्नाळा पक्षी अभयारण्य (रायगड - १९६८): मुंबई-गोवा महामार्गालगत पनवेलजवळ वसलेले पक्ष्यांचे प्रसिद्ध अभयारण्य (कर्नाळा किल्ला व सुळका परिसर).
देउळगाव-रेहेकुरी (अहमदनगर - १९८०): कर्जत तालुक्यातील केवळ २.१७ चौ. किमी क्षेत्राचे हे अभयारण्य काळवीट (Blackbuck) संवर्धनासाठी राखीव आहे.
सागेश्वर अभयारण्य (सांगली - १९८५): पर्यावरणवादी डी. एम. मोहिते आणि ग्रामस्थांच्या लोकसहभागातून कृत्रिमरीत्या वनीकरण करून विकसित केलेले अभयारण्य.
माळढोक पक्षी अभयारण्य (सोलापूर व अहमदनगर - १९७९): अतिधोकाग्रस्त माळढोक (Great Indian Bustard) पक्ष्यासाठी प्रसिद्ध.
ठाणे क्रीक फ्लेमिंगो अभयारण्य (ठाणे/मुंबई - २०१५): ठाणे खाडीतील कांदळवन व रोहित पक्षी संवर्धन (महाराष्ट्राचे ३ रे रामसर स्थळ).

२. विदर्भातील समृद्ध वन्यजीव अभयारण्ये

टिपेश्वर अभयारण्य (यवतमाळ): विदर्भातील वेगाने वाढणारी वाघांची संख्या आणि यशस्वी व्याघ्र भ्रमंतीसाठी प्रसिद्ध.
नागझिरा व नवीन नागझिरा (गोंदिया व भंडारा): निसर्गसौंदर्य, बिबट्या, सांबर व वाघांचा अधिवास (नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग).
उमरेड-करांडला-पवनी अभयारण्य (नागपूर व भंडारा): ताडोबा आणि पेंच यांच्यातील महत्त्वाचा व्याघ्र मार्ग.
अंधारी वन्यजीव अभयारण्य (चंद्रपूर): ताडोबा राष्ट्रीय उद्यानाला लागून असलेला विस्तीर्ण परिसर.
भामरागड व चपराळा अभयारण्य (गडचिरोली): वैनगंगा व प्राणहिता खोऱ्यातील समृद्ध पानझडी वने व घनदाट अरण्य.
कन्हारगाव अभयारण्य (चंद्रपूर): २०२१ मध्ये अंतिम अधिसूचित झालेले अभयारण्य (२६९.४ चौ. किमी - ताडोबा ते इंद्रावती व्याघ्र कॉरिडॉर).

सखोल माहिती व कायदेशीर संदर्भ (Deep Statutory Reference)

MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षेसाठी वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ मधील कायदेशीर तरतुदी माहीत असणे आवश्यक आहे:

१. राष्ट्रीय उद्यान विरुद्ध वन्यजीव अभयारण्य (कायदेशीर तुलना)

तुलनात्मक निकष	राष्ट्रीय उद्यान (National Park)	वन्यजीव अभयारण्य (Wildlife Sanctuary)
कायदेशीर तरतूद	वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ (कलम ३५)	वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ (कलम १८ / २६A)
संरक्षणाची पातळी	अतिउच्च निर्बंध: मानवी वस्ती, खासगी हक्क आणि जनावरांची चराई (कलम ३५(६)) पूर्णपणे निषिद्ध.	विनियमित संरक्षण: मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांच्या (CWLW) परवानगीने मर्यादित पारंपरिक हक्क व चराई अनुज्ञेय.
हक्कांची निश्चिती	अंतिम अधिसूचनेपूर्वी जिल्हाधिकाऱ्यांमार्फत सर्व खासगी हक्क संपुष्टात आणणे किंवा संपादित करणे बंधनकारक.	काही विशिष्ट अधिकार कायद्याच्या कक्षेत मर्यादित स्वरूपात चालू ठेवता येतात.
सीमा व दर्जा बदल	राष्ट्रीय वन्यजीव मंडळाच्या (NBWL) शिफारशीशिवाय कोणताही बदल करता येत नाही (कलम ३५(५)).	राष्ट्रीय वन्यजीव मंडळाच्या (NBWL) शिफारशीशिवाय कोणताही बदल करता येत नाही (कलम २६A(३)).
महाराष्ट्रातील एकूण संख्या	६ राष्ट्रीय उद्याने	५२ वन्यजीव अभयारण्ये (MahaForest अहवाल २०२३-२४ / WII २०२५)

२. सीमा बदल व राष्ट्रीय वन्यजीव मंडळ (NBWL) च्या कायदेशीर तरतुदी

कलम ३५(५): राज्य शासन राष्ट्रीय उद्यानाची सीमा बदलू शकत नाही, जोपर्यंत त्याला राष्ट्रीय वन्यजीव मंडळाची (National Board for Wild Life - NBWL) पूर्व शिफारस मिळत नाही.
कलम २६A(३): अभयारण्याची सीमा बदलण्यासाठी देखील NBWL ची शिफारस अनिवार्य असते.

३. नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान कालानुक्रम व स्रोत संदर्भ

नवेगावच्या स्थापनेबाबत विविध शासकीय अहवालांत दोन संदर्भ आढळतात: प्रारंभिक राखीव वने १९७५ संदर्भ, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत अधिसूचनेनुसार अंतिम राष्ट्रीय उद्यान दर्जा २१ डिसेंबर २००० (क्षेत्रफळ: १२९.५५ चौ. किमी) रोजी देण्यात आला (काही जुन्या अहवालांत १३३.८८ चौ. किमी उल्लेख आढळतो).

Prelims Quick Revision Pointers

💡 परीक्षेसाठी उजळणी मुद्दे:

महाराष्ट्रात एकूण: ६ राष्ट्रीय उद्याने आणि ५२ वन्यजीव अभयारण्ये.

महाराष्ट्रातील १ ले राष्ट्रीय उद्यान: ताडोबा (१९५५ - चंद्रपूर).

सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान: गुगामल (३६१.२८ चौ. किमी - अमरावती).

सर्वात लहान अधिसूचित राष्ट्रीय उद्यान: संजय गांधी (८६.९६ चौ. किमी - मुंबई/ठाणे).

सर्वात नवीन राष्ट्रीय उद्यान: चांदोली (२००४ - पश्चिम महाराष्ट्र).

राष्ट्रीय उद्यानात चराई व मानवी हक्क: पूर्णपणे निषिद्ध (कलम ३५(६)).

अभयारण्यात नियंत्रित हक्क: CWLW च्या मान्यतेने अनुज्ञेय (कलम २६A).

शेकरूसाठी प्रसिद्ध अभयारण्य: भीमाशंकर (पुणे/ठाणे).

गव्यासाठी प्रसिद्ध अभयारण्य: राधानगरी / दाजीपूर (कोल्हापूर).

काळवीट संवर्धन अभयारण्य: देउळगाव-रेहेकुरी (अहमदनगर).

कृत्रिम वनीकरणातून विकसित अभयारण्य: सागेश्वर (सांगली).

सराव प्रश्न (Practice MCQs)

प्रश्न १

वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ मधील तरतुदींनुसार 'राष्ट्रीय उद्यान' आणि 'वन्यजीव अभयारण्य' यांच्यातील कायदेशीर फरकाबाबत कोणते विधान सत्य आहे?

A. राष्ट्रीय उद्यानात जिल्हाधिकाऱ्यांच्या मान्यतेने खाजगी गुरे चराईस परवानगी देता येते.
B. वन्यजीव अभयारण्यात मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांच्या (CWLW) परवानगीने मर्यादित पारंपरिक हक्क चालू ठेवता येतात.
C. राष्ट्रीय उद्यानाची घोषणा कलम १८ अंतर्गत होते, तर अभयारण्याची घोषणा कलम ३५ अंतर्गत होते.
D. अभयारण्याच्या सीमा बदलण्यासाठी राज्य वन्यजीव मंडळाची कोणतीही परवानगी लागत नाही.

उत्तर: B. वन्यजीव अभयारण्यात मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांच्या (CWLW) परवानगीने मर्यादित पारंपरिक हक्क चालू ठेवता येतात.
स्पष्टीकरण: राष्ट्रीय उद्यानात (कलम ३५(६)) जनावरांची चराई पूर्णपणे निषिद्ध असते, तर अभयारण्यात मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांच्या पूर्वपरवानगीने नियंत्रित हक्क चालू ठेवता येतात.

प्रश्न २

महाराष्ट्रातील ६ राष्ट्रीय उद्यानांच्या स्थापनेनुसार योग्य कालानुक्रम खालीलपैकी कोणता आहे?

A. गुगामल ➔ ताडोबा ➔ पेंच ➔ चांदोली
B. ताडोबा ➔ पेंच ➔ गुगामल ➔ चांदोली
C. ताडोबा ➔ चांदोली ➔ पेंच ➔ गुगामल
D. पेंच ➔ ताडोबा ➔ चांदोली ➔ गुगामल

उत्तर: B. ताडोबा (१९५५) ➔ पेंच (१९७५) ➔ गुगामल (१९८७) ➔ चांदोली (२००४)
स्पष्टीकरण: ताडोबा हे महाराष्ट्रातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान (१९५५) आहे. त्यानंतर पेंच (१९७५), गुगामल (१९८७) आणि चांदोली (२००४) यांचा क्रम लागतो.

प्रश्न ३

महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत नोंदीनुसार खालीलपैकी कोणते राष्ट्रीय उद्यान क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने राज्यातील सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान आहे?

A. चांदोली राष्ट्रीय उद्यान
B. ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान
C. गुगामल राष्ट्रीय उद्यान
D. पेंच राष्ट्रीय उद्यान

उत्तर: C. गुगामल राष्ट्रीय उद्यान
स्पष्टीकरण: अमरावती जिल्ह्यातील मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग असलेले गुगामल राष्ट्रीय उद्यान हे ३६१.२८ चौ. किमी क्षेत्रफळासह राज्यातील सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान आहे.

प्रश्न ४

महाराष्ट्रातील अभयारण्ये आणि त्यांच्यासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या विशिष्ट वन्यजीव प्रजातींच्या योग्य जोड्या जुळवा:

अ गट (अभयारण्य)	ब गट (प्रमुख प्रजाती)
I. भीमाशंकर	१. काळवीट
II. राधानगरी	२. शेकरू
III. देउळगाव-रेहेकुरी	३. गवा (Indian Bison)
IV. ठाणे क्रीक	४. रोहित / फ्लेमिंगो

योग्य पर्याय:
A. I-२, II-३, III-१, IV-४
B. I-३, II-२, III-१, IV-४
C. I-२, II-१, III-३, IV-४
D. I-१, II-३, III-२, IV-४

उत्तर: A. I-२, II-३, III-१, IV-४
स्पष्टीकरण: भीमाशंकर हे शेकरूसाठी, राधानगरी गव्यासाठी, रेहेकुरी काळवीटासाठी आणि ठाणे क्रीक रोहित पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध आहे.

प्रश्न ५

वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ मधील कलम ३५(५) आणि २६A(३) नुसार राष्ट्रीय उद्यान किंवा वन्यजीव अभयारण्याच्या सीमांमध्ये बदल करण्याचा अधिकार कोणाच्या शिफारशीवर अवलंबून आहे?

A. संबंधित जिल्ह्याचे जिल्हाधिकारी
B. केंद्रीय गृह मंत्रालय
C. राष्ट्रीय वन्यजीव मंडळ (NBWL)
D. राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळ

उत्तर: C. राष्ट्रीय वन्यजीव मंडळ (NBWL)
स्पष्टीकरण: WPA 1972 च्या कलम ३५(५) आणि २६A(३) नुसार राष्ट्रीय वन्यजीव मंडळाच्या (NBWL) शिफारशीशिवाय राष्ट्रीय उद्यान किंवा अभयारण्याच्या सीमांमध्ये कोणताही बदल करता येत नाही.

Mains Analytical Angle: MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षा

📝 मुख्य परीक्षेसाठी विचारप्रवर्तक मुद्दे:

संरक्षित क्षेत्रांमधील सह-अस्तित्व व मानवी हक्क (Human-Wildlife Coexistence): राष्ट्रीय उद्यानांमधील कडक कायदेशीर निर्बंध आणि स्थानिक आदिवासींच्या उपजीविकेचे हक्क यांच्यात समतोल कसा साधता येईल?

पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्रे (Eco-Sensitive Zones) व विकास प्रकल्प: संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान आणि ठाणे क्रीक सारख्या नागरी संरक्षित क्षेत्रांभोवती वाढते नागरीकरण व पायाभूत सुविधा प्रकल्पांचे व्यवस्थापन कसे करावे?

पश्चिम घाटातील जैवविविधता व युनेस्को जागतिक वारसा: चांदोली आणि राधानगरी कॉरिडॉरचे दक्षिण महाराष्ट्रातील हत्ती व व्याघ्र भ्रमंतीतील महत्त्व स्पष्ट करा.

Frequently Asked Questions (FAQs)

महाराष्ट्रात एकूण किती राष्ट्रीय उद्याने आहेत?

अधिकृत नोंदीनुसार महाराष्ट्रात ६ राष्ट्रीय उद्याने आहेत: १. ताडोबा (चंद्रपूर), २. संजय गांधी (मुंबई/ठाणे), ३. पेंच (नागपूर), ४. गुगामल (अमरावती), ५. नवेगाव (गोंदिया), आणि ६. चांदोली (पश्चिम महाराष्ट्र).

महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे व सर्वात लहान राष्ट्रीय उद्यान कोणते?

क्षेत्रफळाने सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान अमरावती जिल्ह्यातील 'गुगामल राष्ट्रीय उद्यान' (३६१.२८ चौ. किमी) आहे, तर सर्वात लहान अधिसूचित राष्ट्रीय उद्यान 'संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान' (८६.९६ चौ. किमी) आहे.

राष्ट्रीय उद्यान आणि वन्यजीव अभयारण्य यात मुख्य फरक काय आहे?

राष्ट्रीय उद्यानात (कलम ३५) मानवी वस्ती, खासगी हक्क आणि गुरे चराई पूर्णपणे निषिद्ध असते; तर अभयारण्यात (कलम १८/२६A) मुख्य वन्यजीव संरक्षणाधिकाऱ्यांच्या पूर्वपरवानगीने मर्यादित पारंपारिक हक्क चालू ठेवता येतात.

महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी शेकरू कोणत्या अभयारण्यात आढळतो?

महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी शेकरू (Indian Giant Squirrel) प्रामुख्याने पुणे व ठाणे जिल्ह्यांच्या सीमेवरील 'भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्यात' आढळतो.

Sources

Maharashtra Forest Department (MahaForest) - Annual Administration Report 2023-24, Wildlife Wing: Protected Areas Network of Maharashtra.
Wildlife Institute of India (WII - ENVIS) - National Parks and Wildlife Sanctuaries Database (Updated February 2025).
India Code - Legislative Department - Wild Life (Protection) Act, 1972 (Sections 18, 26A, 35 for National Parks and Sanctuaries, and boundary amendment provisions).
Ministry of Environment, Forest and Climate Change (MoEFCC) - Protected Area Network & NBWL Guidelines.