महाराष्ट्राची लोकसंख्या, वाढ व घनता: जनगणना २०११ व महत्त्वाचे कल

महाराष्ट्राच्या मानवी भूगोलाचा अभ्यास करताना लोकसंख्या किती आहे, ती कोणत्या दराने वाढली आणि तिचे भौगोलिक वितरण किती दाट किंवा विरळ आहे, हे तीन मूलभूत घटक समजून घेणे आवश्यक आहे.

जनगणना 2011 नुसार महाराष्ट्राची एकूण लोकसंख्या 11,23,74,333 (सुमारे 11.24 कोटी) होती. उत्तर प्रदेशानंतर महाराष्ट्र हे भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले राज्य होते. राज्याची सरासरी लोकसंख्या घनता 365 व्यक्ती प्रति चौ. किमी. होती.

महत्त्वाची अद्ययावत नोंद (जनगणना 2027 संदर्भ): भारतामध्ये जनगणना 2027 ची प्रक्रिया सुरू आहे. महाराष्ट्रात घरयादी व गृहगणनेचा (Houselisting & Housing Census) पहिला टप्पा 16 मे ते 14 जून 2026 दरम्यान पूर्ण झाला आहे. प्रत्यक्ष लोकसंख्या प्रगणना (Population Enumeration) फेब्रुवारी 2027 मध्ये नियोजित आहे. Census 2027 चे अधिकृत लोकसंख्या निकाल प्रसिद्ध होईपर्यंत, जनगणना-आधारित लोकसंख्या, वृद्धिदर आणि घनतेसाठी Census 2011 ही नवीनतम पूर्ण प्रकाशित जनगणना आहे. प्रक्षेपित लोकसंख्या आणि Census आकडे वेगळे समजावेत.

थोडक्यात उत्तर

• एकूण लोकसंख्या (Census 2011): 11,23,74,333 (सुमारे 11.24 कोटी)
• भारताच्या लोकसंख्येतील वाटा: 9.28% (सुमारे 9.3%)
• भारतातील लोकसंख्या क्रमांक: दुसरा (उत्तर प्रदेश प्रथम)
• दशकवार लोकसंख्या वृद्धिदर (2001-2011): महाराष्ट्र 15.99%, भारत 17.70%
• लोकसंख्या घनता: महाराष्ट्र 365 व्यक्ती/चौ. किमी., भारत 382 व्यक्ती/चौ. किमी.
• सर्वाधिक घनतेचा जिल्हा: मुंबई उपनगर (20,980 व्यक्ती/चौ. किमी.)
• दुसऱ्या क्रमांकाची घनता: मुंबई शहर (19,652 व्यक्ती/चौ. किमी.)
• सर्वात कमी घनतेचा जिल्हा: गडचिरोली (74 व्यक्ती/चौ. किमी.)
• दुसरी सर्वात कमी घनता: सिंधुदुर्ग (163 व्यक्ती/चौ. किमी.)
• नकारात्मक लोकसंख्या वाढीचे जिल्हे: मुंबई शहर (-7.57%), रत्नागिरी (-4.82%), सिंधुदुर्ग (-2.21%)
• सर्वाधिक वृद्धिदराचा जिल्हा: ठाणे, अविभाजित (36.01%)
• प्रशासकीय रचना संदर्भ: Census 2011 वेळी महाराष्ट्रात 35 जिल्हे होते. पालघर जिल्हा 1 ऑगस्ट 2014 रोजी ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून निर्माण झाला.

MPSC साठी सर्वात महत्त्वाचे

घटक / निर्देशक	महाराष्ट्र (Census 2011)	MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचा संदर्भ
एकूण लोकसंख्या	11,23,74,333	देशात दुसरा क्रमांक, भारताच्या लोकसंख्येतील वाटा 9.28%
दशकवार वृद्धिदर (2001-2011)	15.99%	भारताच्या अंतिम वृद्धिदरापेक्षा 17.70% कमी
लोकसंख्या घनता	365 व्यक्ती/चौ. किमी.	भारताच्या 382 या घनतेपेक्षा कमी
सर्वाधिक घनता	मुंबई उपनगर 20,980	राज्यातील सर्वोच्च
दुसऱ्या क्रमांकाची घनता	मुंबई शहर 19,652	पूर्णतः नागरी जिल्हा
सर्वात कमी घनता	गडचिरोली 74	राज्यातील सर्वात कमी
दुसरी सर्वात कमी घनता	सिंधुदुर्ग 163	Census 2011
सर्वाधिक दशकवार वृद्धिदर	ठाणे 36.01%	तत्कालीन अविभाजित ठाणे
नकारात्मक वाढीचे जिल्हे	3 जिल्हे	मुंबई शहर, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग
प्रशासकीय चौकट	35 जिल्हे	पालघरची निर्मिती 2014 मध्ये

महाराष्ट्राची एकूण लोकसंख्या व राष्ट्रीय स्थान

जनगणना 2011 च्या अंतिम Primary Census Abstract नुसार महाराष्ट्राची एकूण लोकसंख्या 11,23,74,333 इतकी होती.

• पुरुष लोकसंख्या: 5,82,43,056
• स्त्री लोकसंख्या: 5,41,31,277

2001 च्या जनगणनेत महाराष्ट्राची लोकसंख्या 9,68,78,627 होती. त्यामुळे 2001 ते 2011 या दशकात राज्याच्या लोकसंख्येत 1,54,95,706, म्हणजे सुमारे 1.55 कोटी व्यक्तींची निव्वळ वाढ झाली.

राष्ट्रीय स्तरावरील स्थान

Census 2011 नुसार:

1. उत्तर प्रदेश
2. महाराष्ट्र
3. बिहार
4. पश्चिम बंगाल

भारताच्या एकूण 1,21,08,54,977 लोकसंख्येपैकी महाराष्ट्राचा वाटा सुमारे 9.28% होता.

दशकवार लोकसंख्या वृद्धिदर: महाराष्ट्र व भारत

दशकवार लोकसंख्या वृद्धिदर म्हणजे एका जनगणनेच्या तुलनेत पुढील जनगणनेत लोकसंख्येत झालेला टक्केवारीतील बदल.

• महाराष्ट्राचा 2001-2011 वृद्धिदर: 15.99%
• भारताचा 2001-2011 अंतिम वृद्धिदर: 17.70%

म्हणजे या दशकात महाराष्ट्राचा वृद्धिदर भारताच्या वृद्धिदरापेक्षा सुमारे 1.71 टक्के अंकांनी कमी होता.

पद्धतीविषयक नोंद: Census 2011 च्या काही प्रारंभिक Provisional Population Totals प्रकाशनांमध्ये भारताचा वृद्धिदर 17.64% नमूद केला होता. अंतिम ORGI A-02 आकडेवारीनुसार भारताचा 2001-2011 वृद्धिदर 17.70% आहे. MPSC अभ्यासासाठी अंतिम Census आकडे वापरणे योग्य आहे.

महाराष्ट्रातील वृद्धिदराचा ऐतिहासिक कल

महाराष्ट्रातील दशकवार लोकसंख्या वृद्धिदर:

दशक	वृद्धिदर
1961-1971	27.45%
1971-1981	24.54%
1981-1991	25.73%
1991-2001	22.73%
2001-2011	15.99%

या मालिकेत 2001-2011 मधील 15.99% वृद्धिदर मागील दशकांच्या तुलनेत कमी असल्याचे दिसते.

जिल्हानिहाय लोकसंख्या वृद्धिदर

Census 2011 मधील तत्कालीन 35 जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय रचनेनुसार जिल्ह्यांमध्ये वृद्धिदरात मोठी तफावत दिसते.

सर्वाधिक दशकवार वाढ नोंदवणारे जिल्हे

जिल्हा, Census 2011 रचना	2001-2011 वृद्धिदर
ठाणे, अविभाजित	36.01%
पुणे	30.37%
औरंगाबाद, आताचे छत्रपती संभाजीनगर	27.76%
नंदुरबार	25.66%
नाशिक	22.30%

लक्षात ठेवा: नांदेडचा 2001-2011 वृद्धिदर सुमारे 16.86% होता. त्यामुळे नांदेडचा समावेश राज्यातील सर्वाधिक वृद्धिदराच्या वरील गटात करू नये.

नकारात्मक लोकसंख्या वाढ नोंदवणारे जिल्हे

महाराष्ट्रातील तीन जिल्ह्यांमध्ये 2001-2011 या दशकात लोकसंख्येत निव्वळ घट नोंदली गेली.

जिल्हा	2001 लोकसंख्या	2011 लोकसंख्या	निव्वळ बदल	अंतिम वृद्धिदर
मुंबई शहर	33,38,031	30,85,411	-2,52,620	-7.57%
रत्नागिरी	16,96,777	16,15,069	-81,708	-4.82%
सिंधुदुर्ग	8,68,825	8,49,651	-19,174	-2.21%

नोंद: ही अंतिम Census 2011 आकडेवारी आहे. या बदलांमागील स्थलांतर व नागरीकरणाच्या प्रवाहांचा स्वतंत्र अभ्यास संबंधित पुढील प्रकरणात करणे अधिक योग्य आहे.

लोकसंख्या घनता: संकल्पना व प्रादेशिक वितरण

लोकसंख्या घनता म्हणजे प्रति चौरस किलोमीटर क्षेत्रामागे राहणाऱ्या व्यक्तींची संख्या.

लोकसंख्या घनता = एकूण लोकसंख्या ÷ भौगोलिक क्षेत्रफळ

Census 2011 नुसार:

• महाराष्ट्र: 365 व्यक्ती प्रति चौ. किमी.
• भारत: 382 व्यक्ती प्रति चौ. किमी.
• महाराष्ट्र 2001: 315 व्यक्ती प्रति चौ. किमी.

म्हणजे 2001 ते 2011 दरम्यान महाराष्ट्राची घनता 315 वरून 365 झाली.

महाराष्ट्रातील सर्वाधिक घनतेचे जिल्हे

जिल्हा	लोकसंख्या घनता, व्यक्ती/चौ. किमी.
मुंबई उपनगर	20,980
मुंबई शहर	19,652
ठाणे, अविभाजित	1,157
पुणे	603
कोल्हापूर	504

मुंबई उपनगर आणि मुंबई शहर हे Census 2011 मध्ये महाराष्ट्रातील अत्यंत उच्च लोकसंख्या घनतेचे जिल्हे होते.

महाराष्ट्रातील सर्वात कमी घनतेचे जिल्हे

जिल्हा	लोकसंख्या घनता, व्यक्ती/चौ. किमी.
गडचिरोली	74
सिंधुदुर्ग	163
चंद्रपूर	193
रत्नागिरी	197
यवतमाळ	204

गडचिरोली हा Census 2011 नुसार महाराष्ट्रातील सर्वात कमी लोकसंख्या घनता असलेला जिल्हा होता.

लोकसंख्या वितरणातील प्रादेशिक नमुने

महाराष्ट्रात लोकसंख्या वितरणात मोठी प्रादेशिक तफावत दिसते.

• मुंबई उपनगर आणि मुंबई शहर येथे अत्यंत उच्च घनता नोंदली गेली.
• तत्कालीन ठाणे आणि पुणे जिल्ह्यांची घनता राज्याच्या सरासरीपेक्षा जास्त होती.
• गडचिरोली, सिंधुदुर्ग, चंद्रपूर, रत्नागिरी आणि यवतमाळ यांची घनता राज्याच्या सरासरीपेक्षा लक्षणीय कमी होती.
• Census 2011 चे जिल्हानिहाय आकडे वाचताना त्या काळातील प्रशासकीय सीमा लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

या प्रादेशिक फरकांच्या कारणांचा, तसेच स्थलांतर, नागरीकरण, वस्ती-वितरण आणि भौगोलिक घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास पुढील प्रकरणांमध्ये करता येईल.

प्रशासकीय संदर्भ: Census 2011 आणि पालघर जिल्हा

Census 2011 च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीचा अभ्यास करताना पालघर जिल्ह्याची निर्मिती विशेषतः लक्षात ठेवावी.

• Census 2011 वेळी महाराष्ट्रात 35 जिल्हे होते.
• पालघर हा स्वतंत्र जिल्हा नव्हता.
• तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून 1 ऑगस्ट 2014 रोजी पालघर जिल्हा अस्तित्वात आला.
• पालघर हा महाराष्ट्राचा 36 वा जिल्हा आहे.

त्यामुळे Census 2011 मधील ठाणे जिल्ह्याची लोकसंख्या, वृद्धिदर आणि घनता ही तत्कालीन अविभाजित ठाणे जिल्ह्याची आहे.

Census 2011 संदर्भातील महत्त्वाचे ठाणे आकडे:

• लोकसंख्या: सुमारे 1.106 कोटी
• दशकवार वृद्धिदर: 36.01%
• लोकसंख्या घनता: 1,157 व्यक्ती प्रति चौ. किमी.

आजच्या ठाणे जिल्ह्याशी या आकड्यांची थेट तुलना करताना प्रशासकीय सीमा बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

चालू घडामोडी संदर्भ: Census 2027

भारतामध्ये Census 2027 ची प्रक्रिया सुरू आहे.

महाराष्ट्रातील पहिला टप्पा:

• House-listing and Housing Census: 16 मे ते 14 जून 2026
• महाराष्ट्रातील हा टप्पा 14 जून 2026 रोजी पूर्ण झाला.
• Population Enumeration: फेब्रुवारी 2027 मध्ये नियोजित आहे.

त्यामुळे Census 2027 चे अधिकृत लोकसंख्या निकाल प्रकाशित होईपर्यंत:

जनगणना-आधारित लोकसंख्या, दशकवार वृद्धिदर आणि लोकसंख्या घनतेसाठी Census 2011 ही नवीनतम पूर्ण प्रकाशित जनगणना आहे.

प्रक्षेपित लोकसंख्या आणि प्रत्यक्ष Census आकडे यांची गल्लत करू नये.

MPSC परीक्षार्थींकडून होणाऱ्या सामान्य चुका

• चूक 1: महाराष्ट्राची घनता 382 मानणे: महाराष्ट्राची घनता 365 आहे. 382 ही भारताची घनता आहे.
• चूक 2: महाराष्ट्राचा वृद्धिदर भारतापेक्षा जास्त मानणे: महाराष्ट्र 15.99%, भारत 17.70%.
• चूक 3: Census 2011 मध्ये पालघर स्वतंत्र जिल्हा मानणे: पालघरची निर्मिती 1 ऑगस्ट 2014 रोजी झाली.
• चूक 4: मुंबई शहर आणि मुंबई उपनगर यांची घनता गोंधळणे: मुंबई उपनगर 20,980 आणि मुंबई शहर 19,652.
• चूक 5: Provisional आणि Final Census आकडे एकत्र वापरणे: अंतिम ORGI आकड्यांना प्राधान्य द्यावे.
• चूक 6: नांदेडचा वृद्धिदर 23.10% मानणे: अंतिम Census-आधारित महाराष्ट्र DES आकडेवारीनुसार नांदेडचा वृद्धिदर सुमारे 16.86% आहे.
• चूक 7: नाशिकचा वृद्धिदर 22.33% मानणे: अधिकृत महाराष्ट्र DES तक्त्यात 2001-2011 एकूण वृद्धिदर 22.30% दिला आहे.

Prelims Quick Revision

• महाराष्ट्राची लोकसंख्या: 11,23,74,333
• भारतातील क्रमांक: दुसरा
• भारताच्या लोकसंख्येतील वाटा: 9.28%
• महाराष्ट्र वृद्धिदर: 15.99%
• भारत वृद्धिदर: 17.70%
• महाराष्ट्र घनता: 365
• भारत घनता: 382
• सर्वाधिक घनता: मुंबई उपनगर 20,980
• दुसऱ्या क्रमांकाची घनता: मुंबई शहर 19,652
• सर्वात कमी घनता: गडचिरोली 74
• दुसरी सर्वात कमी घनता: सिंधुदुर्ग 163
• सर्वाधिक दशकवार वाढ: ठाणे अविभाजित 36.01%
• त्यानंतर: पुणे 30.37%, औरंगाबाद 27.76%, नंदुरबार 25.66%, नाशिक 22.30%
• नकारात्मक वाढ: मुंबई शहर -7.57%, रत्नागिरी -4.82%, सिंधुदुर्ग -2.21%
• Census 2011 महाराष्ट्र: 35 जिल्हे
• पालघर निर्मिती: 1 ऑगस्ट 2014, महाराष्ट्राचा 36 वा जिल्हा
• Census 2027 महाराष्ट्र Phase 1: 16 मे ते 14 जून 2026
• Population Enumeration: फेब्रुवारी 2027

MPSC Mains Answer Angle

संभाव्य मुख्य परीक्षा प्रश्न

"महाराष्ट्रातील लोकसंख्या घनता आणि लोकसंख्या वृद्धिदरात मोठी प्रादेशिक तफावत दिसून येते." Census 2011 च्या आकडेवारीच्या आधारे चर्चा करा.

उत्तर लेखनाचा आराखडा

1. प्रस्तावना

   • Census 2011 लोकसंख्या 11.24 कोटी.
   • वृद्धिदर 15.99%.
   • घनता 365 व्यक्ती प्रति चौ. किमी.

2. घनतेतील विषमता

   • मुंबई उपनगर 20,980 विरुद्ध गडचिरोली 74.
   • मुंबई शहर, ठाणे आणि पुणे यांची तुलनेने उच्च घनता.
   • गडचिरोली, सिंधुदुर्ग, चंद्रपूर आणि रत्नागिरी यांची कमी घनता.

3. वृद्धिदरातील विषमता

   • ठाणे 36.01%.
   • पुणे 30.37%.
   • औरंगाबाद 27.76%.
   • नंदुरबार 25.66%.
   • मुंबई शहर, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग येथे नकारात्मक वाढ.

4. विश्लेषणासाठी विचारात घेण्याचे घटक

   • नागरीकरण
   • स्थलांतर
   • आर्थिक संधी
   • भौतिक भूगोल
   • वाहतूक व संपर्क
   • पाणी व वस्तीयोग्य भूभाग

5. प्रशासकीय संदर्भ

   • Census 2011 मध्ये 35 जिल्हे.
   • पालघरची निर्मिती 2014 मध्ये.
   • ठाण्याची 2011 आकडेवारी अविभाजित ठाण्याची आहे.

6. निष्कर्ष

   • जिल्हानिहाय आकडे वापरताना Census वर्ष, प्रशासकीय सीमा आणि अंतिम अधिकृत आकडे यांचा स्पष्ट संदर्भ द्यावा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

जनगणना 2011 नुसार महाराष्ट्राची लोकसंख्या किती होती?

महाराष्ट्राची एकूण लोकसंख्या 11,23,74,333 होती.

लोकसंख्येच्या बाबतीत महाराष्ट्राचा भारतात कितवा क्रमांक होता?

उत्तर प्रदेशानंतर महाराष्ट्र दुसऱ्या क्रमांकावर होता.

महाराष्ट्राचा 2001-2011 लोकसंख्या वृद्धिदर किती होता?

15.99%.

भारताचा अंतिम 2001-2011 लोकसंख्या वृद्धिदर किती होता?

17.70%.

महाराष्ट्राची लोकसंख्या घनता किती होती?

365 व्यक्ती प्रति चौ. किमी.

सर्वाधिक लोकसंख्या घनता कोणत्या जिल्ह्याची होती?

मुंबई उपनगर, 20,980 व्यक्ती प्रति चौ. किमी.

सर्वात कमी लोकसंख्या घनता कोणत्या जिल्ह्याची होती?

गडचिरोली, 74 व्यक्ती प्रति चौ. किमी.

सर्वाधिक दशकवार वृद्धिदर कोणत्या जिल्ह्याचा होता?

तत्कालीन अविभाजित ठाणे जिल्हा, 36.01%.

त्यानंतर सर्वाधिक वृद्धिदर कोणत्या जिल्ह्यांमध्ये होता?

पुणे 30.37%, औरंगाबाद 27.76%, नंदुरबार 25.66% आणि नाशिक 22.30%.

नकारात्मक लोकसंख्या वाढ कोणत्या जिल्ह्यांमध्ये झाली?

मुंबई शहर -7.57%, रत्नागिरी -4.82% आणि सिंधुदुर्ग -2.21%.

Census 2011 मध्ये पालघर स्वतंत्र जिल्हा होता का?

नाही. पालघर जिल्हा 1 ऑगस्ट 2014 रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून तयार झाला.

Census 2027 सुरू असताना Census 2011 का वापरावे?

Census 2027 ची Population Enumeration फेब्रुवारी 2027 मध्ये नियोजित आहे. नवीन अधिकृत लोकसंख्या निकाल प्रकाशित होईपर्यंत Census 2011 ही जनगणना-आधारित लोकसंख्या, वृद्धिदर आणि घनतेसाठी नवीनतम पूर्ण प्रकाशित आधाररेषा आहे.

अधिकृत संदर्भ

• Office of the Registrar General & Census Commissioner, India, A-02: Decadal Variation in Population 1901-2011, Maharashtra
• Office of the Registrar General & Census Commissioner, India, A-02: Decadal Variation in Population 1901-2011, India
• Directorate of Economics and Statistics, Government of Maharashtra, Handbook of Basic Statistics
• Directorate of Economics and Statistics, Government of Maharashtra, Economic Survey of Maharashtra 2023-24
• Government of Maharashtra, District Palghar Official Portal
• Press Information Bureau, Ministry of Home Affairs, First Phase of Census 2027 Successfully Completed in Maharashtra