महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्प व वाघ संवर्धन: NTCA आकडेवारी व MPSC अभ्यास नोट्स

वाघ हा परिसंस्थेतील सर्वोच्च भक्षक (Apex Predator) असून त्याचे अस्तित्व संपूर्ण जंगलाच्या आरोग्याचे आणि अन्नसाखळीच्या स्थिरतेचे प्रतीक मानले जाते. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA) आणि भारतीय वन्यजीव संस्था (WII) यांच्या अधिकृत अहवालानुसार महाराष्ट्रात ६ व्याघ्र प्रकल्प असून राज्यात वाघांची संख्या ४४४ वर पोहोचली आहे. MPSC राज्यसेवा (पूर्व व मुख्य GS-1), तसेच संयुक्त गट-ब व गट-क परीक्षांमध्ये महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्पांची स्थापना, जिल्हे, कोअर-बफर क्षेत्रफळ, व्याघ्र कॉरिडॉर, NTCA तरतुदी आणि व्याघ्र गणना २०२२ या घटकांवर सातत्याने वस्तुनिष्ठ व विश्लेषणात्मक प्रश्न विचारले जातात.

Overview Matrix: महाराष्ट्रातील ६ व्याघ्र प्रकल्प (NTCA अधिकृत नोंदी)

क्र.	व्याघ्र प्रकल्पाचे नाव	संबंधित जिल्हे	स्थापना / समावेश वर्ष	कोअर क्षेत्र (चौ. किमी)	बफर क्षेत्र (चौ. किमी)	एकूण क्षेत्र (चौ. किमी)	प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये व महत्त्व
१	मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प	अमरावती	१९७३-७४	१,५००.४९	१,२६८.०३	२,७६८.५२	भारतातील पहिल्या ९ व्याघ्र प्रकल्पांपैकी एक. महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प. सातपुडा पर्वतातील गाविलगड टेकड्या, तापी खोरे.
२	ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प	चंद्रपूर	१९९३-९४ (अधिसूचना १९९५)	६२५.८२	१,१०१.७७	१,७२७.५९	ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान + अंधारी अभयारण्य. इराइ तलाव, अंधारी नदी. विदर्भातील प्रमुख व्याघ्र संवर्धन क्षेत्र.
३	पेंच व्याघ्र प्रकल्प	नागपूर	१९९८-९९	२५७.२६	४८३.९६	७४१.२२	एकूण क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प. तोतलाडोह जलाशय, पेंच नदी. मध्य प्रदेश पेंच प्रकल्पासोबत सलग आंतरराज्य कॉरिडॉर.
४	सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प	सातारा, सांगली, कोल्हापूर व रत्नागिरी सीमा	२००९-१०	६००.१२	५६५.४५	१,१६५.५७	पश्चिम महाराष्ट्रातील व सह्याद्री घाटातील एकमेव व्याघ्र प्रकल्प. चांदोली राष्ट्रीय उद्यान + कोयना अभयारण्य. युनेस्को जागतिक वारसा (सह्याद्री सब-क्लस्टर).
५	नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प (NNTR)	गोंदिया व भंडारा	२०१३ (१२ डिसें)	६५३.६७	१,२४१.२७	१,८९४.९४	भारतातील ४४ वा व्याघ्र प्रकल्प. नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान, नागझिरा, नवीन नागझिरा, कोका व नवेगाव अभयारण्यांचा समावेश.
६	बोर व्याघ्र प्रकल्प	वर्धा व नागपूर	२०१४ (१६ ऑगस्ट)	१३८.१२	६७८.१५	८१६.२७	महाराष्ट्रातील सर्वात लहान कोअर (गाभा) क्षेत्र असलेला व्याघ्र प्रकल्प (१३८.१२ चौ. किमी). ताडोबा, पेंच आणि मेळघाट दरम्यान महत्त्वाचा सॅटेलाइट दुवा.

📌 क्षेत्रफळाची तुलनात्मक अचूकता (NTCA नोंदीनुसार):

• सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प (एकूण व कोअर क्षेत्र): मेळघाट (एकूण: २,७६८.५२ चौ. किमी; कोअर: १,५००.४९ चौ. किमी).
• सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प (एकूण क्षेत्र): पेंच (महाराष्ट्र) (एकूण: ७४१.२२ चौ. किमी).
• सर्वात लहान कोअर (गाभा क्षेत्र): बोर (कोअर: १३८.१२ चौ. किमी; बफर: ६७८.१५ चौ. किमी; एकूण: ८१६.२७ चौ. किमी).

---

व्याघ्र गणना २०२२ (All India Tiger Estimation 2022 - NTCA अहवाल)

राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA) आणि WII द्वारे दर चार वर्षांनी राष्ट्रीय व्याघ्र गणना केली जाते. 'Status of Tigers in India 2022' अहवालानुसार:

१. महाराष्ट्रातील वाघांची संख्या व वाढीचा आलेख

गणना वर्ष	महाराष्ट्रातील वाघांची संख्या	राष्ट्रीय संदर्भ व निरीक्षणे
२००६	१०३	कॅमेरा ट्रॅपिंग व वैज्ञानिक पद्धतीची सुरुवात
२०१०	१६९	व्याघ्र संवर्धन प्रयत्नांना गती
२०१४	१९०	विदर्भातील कॉरिडॉर संवर्धन
२०१८	३१२	वाघांच्या संख्येत ६४% ची मोठी झेप
२०२२	४४४	महाराष्ट्रात वाघांची विक्रमी संख्या (२००६ च्या तुलनेत चौपट वाढ)

📌 राष्ट्रीय क्रमवारी (Top States in Tiger Population - 2022):

1. मध्य प्रदेश: ७८५ वाघ (देशात प्रथम - 'टायगर स्टेट')
2. कर्नाटक: ५६३ वाघ (द्वितीय)
3. उत्तराखंड: ५६० वाघ (तृतीय)
4. महाराष्ट्र: ४४४ वाघ (देशात चतुर्थ क्रमांक)
5. तामिळनाडू: ३०६ वाघ (पाचवा क्रमांक) (भारतात एकूण वाघांची सरासरी संख्या सुमारे ३,६८२ नोंदवण्यात आली आहे).

---

२. महाराष्ट्रातील वाघांचे प्रादेशिक वितरण व कॉरिडॉर

• विदर्भ व्याघ्र पट्टा (Vidarbha Landscape): महाराष्ट्रातील वाघांची सर्वाधिक संख्या व सातत्यपूर्ण अधिवास विदर्भातील वनपरिसरात आढळतो. विशेषतः चंद्रपूर वनवृत्त, ताडोबा लगतचा पट्टा, उमरेड-पवनी आणि नागपूर-गोंदिया पट्ट्यात वाघांच्या संख्येत मोठी वाढ नोंदवली गेली आहे.
• महत्त्वाचे व्याघ्र भ्रमण मार्ग (Dispersal & Corridors):
  1. पेंच ते कान्हा कॉरिडॉर: मध्य प्रदेश व महाराष्ट्राला जोडणारा आंतरराज्यीय मार्ग.
  2. ताडोबा ते अंधारी व कन्हारगाव मार्गे इंद्रावती कॉरिडॉर: विदर्भ ते छत्तीसगड सीमा.
  3. टिपेश्वर ते ताडोबा व बोर कॉरिडॉर: यवतमाळ, वर्धा व चंद्रपूर दरम्यान वाघांचे सुरक्षित स्थलांतर.

---

व्याघ्र संवर्धनाची कायदेशीर व संस्थात्मक चौकट

१. प्रोजेक्ट टायगर (Project Tiger - १९७३)

• सुरुवात: १ एप्रिल १९७३ रोजी जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान (उत्तराखंड) येथून केंद्र शासनाने हा प्रकल्प सुरू केला.
• सुरुवातीचे क्षेत्र: देशभरात ९ व्याघ्र प्रकल्प घोषित करण्यात आले होते, ज्यामध्ये महाराष्ट्रातील मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा समावेश होता.
• ५० वर्षे पूर्ती (Project Tiger 50 Years): एप्रिल २०२३ मध्ये प्रोजेक्ट टायगरला यशस्वी ५० वर्षे पूर्ण झाली.

---

२. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA - National Tiger Conservation Authority)

• कायदेशीर दर्जा: वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २००६ च्या कलम ३८L (Section 38 L) अंतर्गत वैधानिक प्राधिकरण (Statutory Body) म्हणून स्थापना.
• रचना: केंद्रीय पर्यावरण, वन व हवामान बदल मंत्री हे NTCA चे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात.
• प्रमुख अधिकार व कार्ये:
  1. व्याघ्र प्रकल्पांच्या व्यवस्थापन योजनांना (Tiger Conservation Plans - TCP) मान्यता देणे.
  2. व्याघ्र प्रकल्पांच्या सीमा निश्चिती व बदलांवर अंतिम शिफारस करणे.
  3. व्याघ्र प्रकल्पांचे मूल्यांकन (Management Effectiveness Evaluation - MEE) दर चार वर्षांनी करणे.

---

३. कोअर आणि बफर क्षेत्राची संकल्पना (कलम ३८V)

वन्यजीव (संरक्षण) कायद्यानुसार प्रत्येक व्याघ्र प्रकल्पाचे दोन भाग असतात:

┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ 🛡️ बफर क्षेत्र (Buffer Zone): सहअस्तित्व, इको-डेव्हलपमेंट, चराई नियंत्रण    │
│   ┌─────────────────────────────────────────────────────┐   │
│   │ 🐅 कोअर / क्रिटिकल टायगर हॅबिटॅट (Core Area):           │   │
│   │    वाघ प्रजननासाठी मानवी वस्त्या व हस्तक्षेपापासून       │   │
│   │    अबाधित (Inviolate) ठेवण्याचे उद्दिष्ट                │   │
│   └─────────────────────────────────────────────────────┘   │
└─────────────────────────────────────────────────────────────┘

1. गाभा क्षेत्र (Core / Critical Tiger Habitat):
   • वाघांच्या प्रजननासाठी व शाश्वत अस्तित्वासाठी हे क्षेत्र मानवी वस्त्या व उपक्रमांपासून अबाधित (Inviolate) ठेवण्याचे उद्दिष्ट असते.
   • वनहक्क कायद्यानुसार स्थानिक लोकांच्या हक्कांची निश्चिती करून विहित नियमांनुसार गावांचे ऐच्छिक पुनर्वसन (Voluntary Village Relocation) राबवले जाते. शासनाकडून प्रति कुटुंब ₹१५ लाख रोख भरपाई किंवा पर्यायी शेतजमीन व घर देण्याची तरतूद आहे (एप्रिल २०२१ मध्ये ही रक्कम ₹१० लाखांवरून ₹१५ लाख करण्यात आली).
2. बफर क्षेत्र (Buffer Area):
   • कोअर क्षेत्राभोवतीचा परिसर, जिथे मानव आणि वन्यजीव यांच्यात सहअस्तित्व निर्माण करण्यासाठी इको-डेव्हलपमेंट कमिट्या (EDC) मार्फत योजना राबवल्या जातात.

---

४. विशेष व्याघ्र संरक्षण दल (Special Tiger Protection Force - STPF)

• NTCA च्या मार्गदर्शक तत्त्वांवर महाराष्ट्रात ताडोबा, पेंच, मेळघाट आणि नवेगाव-नागझिरा या चार व्याघ्र प्रकल्पांमध्ये स्वतंत्र STPF ची स्थापना करण्यात आली आहे.
• या दलात स्थानिक आदिवासी तरुणांना प्राधान्याने भरती करून वन संरक्षणाचे आधुनिक प्रशिक्षण आणि शस्त्रे देण्यात आली आहेत.

---

५. M-STrIPES प्रणाली (Monitoring System for Tigers)

• पूर्ण रूप: Monitoring System for Tigers - Intensive Protection and Ecological Status.
• स्वरूप: NTCA आणि WII द्वारे विकसित केलेले जीपीएस (GPS) आधारित डिजिटल मोबाइल अ‍ॅप्लिकेशन.
• उद्देश: वनरक्षकांच्या गस्तीचे रिअल-टाइम ट्रॅकिंग, वन्यजीव नोंदी आणि शिकारविरोधी सुरक्षा प्रणालीचे डिजिटायझेशन.

---

६. जागतिक व्याघ्र दिन (International Tiger Day)

• तारीख: २९ जुलै (29 July).
• पार्श्वभूमी: २०१० मधील सेंट पीटर्सबर्ग (रशिया) येथील आंतरराष्ट्रीय व्याघ्र शिखर परिषदेत वाघांची संख्या २०२२ पर्यंत दुप्पट करण्याचे (TX2 Goal) ठरवण्यात आले. भारताने हे उद्दिष्ट मुदतीपूर्वीच २०१८ मध्ये साध्य केले.

---

Prelims Quick Revision Pointers

💡 परीक्षेसाठी अतिशय महत्त्वाचे मुद्दे:

• महाराष्ट्रातील एकूण व्याघ्र प्रकल्प: ६ (मेळघाट, ताडोबा-अंधारी, पेंच, सह्याद्री, नवेगाव-नागझिरा, बोर).
• महाराष्ट्रातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प: मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प (१९७३-७४ - भारतातील पहिल्या ९ प्रकल्पांपैकी एक).
• महाराष्ट्रातील एकूण क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प: मेळघाट (२,७६८.५२ चौ. किमी).
• महाराष्ट्रातील एकूण क्षेत्रफळाने सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प: पेंच (७४१.२२ चौ. किमी).
• महाराष्ट्रातील सर्वात लहान कोअर (गाभा क्षेत्र) असलेला व्याघ्र प्रकल्प: बोर (१३८.१२ चौ. किमी; बफर: ६७८.१५ चौ. किमी; एकूण: ८१६.२७ चौ. किमी).
• पश्चिम महाराष्ट्रातील एकमेव व्याघ्र प्रकल्प: सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प (चांदोली राष्ट्रीय उद्यान + कोयना अभयारण्य; २००९-१०).
• महाराष्ट्रातील वाघांची संख्या (NTCA २०२२ अहवाल): ४४४ वाघ (देशात ४ था क्रमांक).
• देशात सर्वाधिक वाघ असणारे राज्य: मध्य प्रदेश (७८५ वाघ).
• NTCA चा वैधानिक दर्जा: वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २००६ मधील कलम ३८L.
• जागतिक व्याघ्र दिन: २९ जुलै.
• STPF तैनात असलेले ४ प्रकल्प: मेळघाट, ताडोबा-अंधारी, पेंच आणि नवेगाव-नागझिरा.

---

सराव प्रश्न (Practice MCQs)

प्रश्न १

महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्पांचा प्रोजेक्ट टायगरमधील समावेश / स्थापनेनुसार योग्य कालानुक्रम कोणता आहे?

A. मेळघाट ➔ ताडोबा-अंधारी ➔ पेंच ➔ सह्याद्री ➔ नवेगाव-नागझिरा ➔ बोर
B. ताडोबा-अंधारी ➔ मेळघाट ➔ पेंच ➔ नवेगाव-नागझिरा ➔ सह्याद्री ➔ बोर
C. मेळघाट ➔ पेंच ➔ ताडोबा-अंधारी ➔ बोर ➔ सह्याद्री ➔ नवेगाव-नागझिरा
D. मेळघाट ➔ ताडोबा-अंधारी ➔ सह्याद्री ➔ पेंच ➔ बोर ➔ नवेगाव-नागझिरा

उत्तर: A. मेळघाट (१९७३-७४) ➔ ताडोबा-अंधारी (१९९३-९४) ➔ पेंच (१९९८-९९) ➔ सह्याद्री (२००९-१०) ➔ नवेगाव-नागझिरा (२०१३) ➔ बोर (२०१४)
स्पष्टीकरण: मेळघाट हा महाराष्ट्रातील पहिला (१९७३-७४) तर बोर हा २०१४ मध्ये अधिसूचित झालेला ६ वा व्याघ्र प्रकल्प आहे.

---

प्रश्न २

राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA) च्या 'Status of Tigers in India 2022' अहवालानुसार महाराष्ट्रात वाघांची एकूण संख्या किती नोंदवण्यात आली आहे आणि देशात महाराष्ट्राचा कितवा क्रमांक आहे?

A. ३१२ वाघ, पाचवा क्रमांक
B. ४४४ वाघ, चौथा क्रमांक
C. ५६३ वाघ, दुसरा क्रमांक
D. १९० वाघ, सहावा क्रमांक

उत्तर: B. ४४४ वाघ, चौथा क्रमांक
स्पष्टीकरण: २०२२ च्या व्याघ्र गणनेनुसार महाराष्ट्रात ४४४ वाघ नोंदवले गेले असून मध्य प्रदेश (७८५), कर्नाटक (५६३) व उत्तराखंड (५६०) नंतर महाराष्ट्र देशात चौथ्या क्रमांकावर आहे.

---

प्रश्न ३

महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्पांच्या क्षेत्रफळाबाबत खालीलपैकी कोणते विधान अचूक आहे?

A. बोर हा एकूण क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प आहे.
B. पेंच हा एकूण क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने (७४१.२२ चौ. किमी) राज्यातील सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प आहे, तर बोरचे कोअर क्षेत्र (१३८.१२ चौ. किमी) सर्वात लहान आहे.
C. सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचे कोअर क्षेत्र मेळघाटपेक्षा मोठे आहे.
D. ताडोबा-अंधारी हा महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प आहे.

उत्तर: B. पेंच हा एकूण क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने (७४१.२२ चौ. किमी) राज्यातील सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प आहे, तर बोरचे कोअर क्षेत्र (१३८.१२ चौ. किमी) सर्वात लहान आहे.
स्पष्टीकरण: NTCA नुसार पेंचचे एकूण क्षेत्र ७४१.२२ चौ. किमी आहे, तर बोरचे कोअर १३८.१२ चौ. किमी आणि बफर ६७८.१५ चौ. किमी मिळून एकूण क्षेत्र ८१६.२७ चौ. किमी आहे. मेळघाट हा सर्वात मोठा (२,७६८.५२ चौ. किमी) प्रकल्प आहे.

---

प्रश्न ४

वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ च्या कलम ३८V अंतर्गत व्याघ्र प्रकल्पांच्या 'गाभा क्षेत्र' (Core Area) व्यवस्थापनाबाबत कोणते विधान योग्य आहे?

A. कोअर क्षेत्रात व्यावसायिक लाकूडतोड जिल्हाधिकाऱ्यांच्या मान्यतेने करता येते.
B. कोअर क्षेत्र हे वाघांच्या प्रजननासाठी मानवी वस्त्या व हस्तक्षेपापासून अबाधित (Inviolate) ठेवण्याचे उद्दिष्ट असून तेथे नियमांनुसार ऐच्छिक पुनर्वसन राबवले जाते.
C. कोअर क्षेत्रात पर्यटन उपक्रम बफर क्षेत्रापेक्षा तिप्पट ठेवणे बंधनकारक आहे.
D. कोअर क्षेत्राची सीमा राज्य शासन केंद्र शासनाच्या मान्यतेशिवाय परस्पर बदलू शकते.

उत्तर: B. कोअर क्षेत्र हे वाघांच्या प्रजननासाठी मानवी वस्त्या व हस्तक्षेपापासून अबाधित (Inviolate) ठेवण्याचे उद्दिष्ट असून तेथे नियमांनुसार ऐच्छिक पुनर्वसन राबवले जाते.
स्पष्टीकरण: कलम ३८V नुसार क्रिटिकल टायगर हॅबिटॅट (कोअर) मानवी उपक्रमांपासून अबाधित राखले जाते आणि स्थानिक हक्क निश्चित करून ऐच्छिक पुनर्वसन केले जाते.

---

प्रश्न ५

'M-STrIPES' या प्रणालीचा मुख्य उद्देश खालीलपैकी कोणता आहे?

A. व्याघ्र प्रकल्पांमध्ये सौरऊर्जा निर्मिती करणे
B. जीपीएस व मोबाइल तंत्रज्ञानाद्वारे वनरक्षकांची गस्त, व्याघ्र संनियंत्रण व सुरक्षा व्यवस्थापन करणे
C. खाजगी कंपन्यांना वनपर्यटन चालवण्यासाठी परवाने देणे
D. जंगलातील प्राण्यांची डीएनए चाचणी करून क्लोनिंग करणे

उत्तर: B. जीपीएस व मोबाइल तंत्रज्ञानाद्वारे वनरक्षकांची गस्त, व्याघ्र संनियंत्रण व सुरक्षा व्यवस्थापन करणे
स्पष्टीकरण: M-STrIPES हे NTCA आणि WII ने विकसित केलेले डिजिटल मोबाइल सॉफ्टवेअर असून त्याद्वारे व्याघ्र प्रकल्पातील गस्त व अधिवास संरक्षणाचे रिअल-टाइम ट्रॅकिंग केले जाते.

---

Mains Analytical Angle: MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षा

📝 मुख्य परीक्षेसाठी विचारप्रवर्तक मुद्दे:

1. मानव-व्याघ्र संघर्ष (Man-Tiger Conflict): चंद्रपूर, ब्रह्मपुरी आणि विदर्भातील वनपरिसरात वाढत्या मानव-वाघ संघर्षाची मूळ कारणे (वाघांची वाढती संख्या, शेती पट्ट्यातील विस्तार, कॉरिडॉर विखंडन) स्पष्ट करून आधुनिक शमन उपायांची (Mitigation Measures) चर्चा करा.
2. व्याघ्र कॉरिडॉर संवर्धन (Tiger Corridor Connectivity): विदर्भातील राष्ट्रीय महामार्ग, रेल्वे मार्ग आणि कालव्यांमुळे व्याघ्र भ्रमण मार्ग खंडित होत आहेत. वन्यजीवपूरक पायाभूत सुविधा (Underpasses / Overpasses / Eco-ducts) उभारणीचे महत्त्व स्पष्ट करा.
3. स्थानिक समुदाय सहभाग व ग्राम पुनर्वसन: व्याघ्र प्रकल्पांच्या कोअर भागातून गावांचे ऐच्छिक पुनर्वसन करताना उपजीविकेची सुरक्षा, ₹१५ लाखांचे आर्थिक पॅकेज आणि सामाजिक समायोजन यांमधील आव्हाने विशद करा.

---

Frequently Asked Questions (FAQs)

महाराष्ट्रात एकूण किती व्याघ्र प्रकल्प आहेत?

महाराष्ट्रात एकूण ६ व्याघ्र प्रकल्प आहेत: १. मेळघाट (अमरावती - १९७३-७४), २. ताडोबा-अंधारी (चंद्रपूर - १९९३-९४), ३. पेंच (नागपूर - १९९८-९९), ४. सह्याद्री (पश्चिम महाराष्ट्र - २००९-१०), ५. नवेगाव-नागझिरा (गोंदिया/भंडारा - २०१३), आणि ६. बोर (वर्धा/नागपूर - २०१४).

महाराष्ट्रात वाघांची एकूण संख्या किती आहे?

NTCA च्या 'Status of Tigers in India 2022' अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४४४ वाघ आहेत (देशात चौथा क्रमांक). मध्य प्रदेश (७८५), कर्नाटक (५६३) आणि उत्तराखंड (५६०) हे देशपातळीवर पहिल्या तीन क्रमांकांवर आहेत.

महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा व सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प कोणता आहे?

महाराष्ट्रातील एकूण क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प 'मेळघाट' (२,७६८.५२ चौ. किमी) आहे, तर एकूण क्षेत्रफळाने सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प 'पेंच' (७४१.२२ चौ. किमी) आहे. 'बोर' व्याघ्र प्रकल्पाचे कोअर क्षेत्र (१३८.१२ चौ. किमी) राज्यात सर्वात लहान आहे.

राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाचे (NTCA) अध्यक्ष कोण असतात?

NTCA चे अध्यक्ष केंद्रीय पर्यावरण, वन व हवामान बदल मंत्री असतात.

---

Sources

• National Tiger Conservation Authority (NTCA) - Status of Tigers in India Report (2022), Tiger Reserves Database and Management Effectiveness Evaluation (MEE) Report 2023.
• Wildlife Institute of India (WII) - All India Tiger Estimation (2022) & Central India Tiger Corridors.
• Maharashtra Forest Department (MahaForest) - Wildlife Wing, Tiger Reserves Management and Annual Administration Report 2023-24.
• India Code - Legislative Department - Wild Life (Protection) Act, 1972 (Chapter IVB - Sections 38K to 38X for NTCA & Tiger Conservation).