महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्प व वाघ संवर्धन: NTCA आकडेवारी व MPSC अभ्यास नोट्स

वाघ हा परिसंस्थेतील सर्वोच्च भक्षक (Apex Predator) असून त्याचे अस्तित्व संपूर्ण जंगलाच्या आरोग्याचे आणि अन्नसाखळीच्या स्थिरतेचे प्रतीक मानले जाते. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA) आणि भारतीय वन्यजीव संस्था (WII) यांच्या अधिकृत अहवालानुसार महाराष्ट्रात ६ व्याघ्र प्रकल्प असून राज्यात वाघांची संख्या ४४४ वर पोहोचली आहे. MPSC राज्यसेवा (पूर्व व मुख्य GS-1), तसेच संयुक्त गट-ब व गट-क परीक्षांमध्ये महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्पांची स्थापना, जिल्हे, कोअर-बफर क्षेत्रफळ, व्याघ्र कॉरिडॉर, NTCA तरतुदी आणि व्याघ्र गणना २०२२ या घटकांवर सातत्याने वस्तुनिष्ठ व विश्लेषणात्मक प्रश्न विचारले जातात.

---

थोडक्यात उत्तर

• महाराष्ट्रातील एकूण व्याघ्र प्रकल्प: ६ व्याघ्र प्रकल्प (मेळघाट, ताडोबा-अंधारी, पेंच, सह्याद्री, नवेगाव-नागझिरा आणि बोर).
• महाराष्ट्रातील वाघांची एकूण संख्या: ४४४ वाघ (देशात चौथा क्रमांक - NTCA २०२२ व्याघ्र गणना).
• क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प: मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प (२,७६८.५२ चौ. किमी) - हा भारतातील पहिल्या ९ व्याघ्र प्रकल्पांपैकी एक आहे.
• एकूण क्षेत्रफळाने सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प: पेंच व्याघ्र प्रकल्प (७४१.२२ चौ. किमी).
• सर्वात लहान कोअर (गाभा क्षेत्र): बोर व्याघ्र प्रकल्प (१३८.१२ चौ. किमी) - याचा बफर ६७८.१५ चौ. किमी असून एकूण क्षेत्र ८१६.२७ चौ. किमी आहे.
• पश्चिम महाराष्ट्रातील एकमेव व्याघ्र प्रकल्प: सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प (१,१६५.५७ चौ. किमी).

---

MPSC साठी सर्वात महत्त्वाचे

📌 परीक्षेसाठी थेट विचारले जाणारे प्रमुख मुद्दे व क्रम:

• ६ व्याघ्र प्रकल्पांची यादी व स्थापना/समावेश वर्ष:
  1. मेळघाट (१९७३-७४): अमरावती (एकूण: २,७६८.५२ चौ. किमी - सर्वात मोठा).
  2. ताडोबा-अंधारी (१९९३-९४): चंद्रपूर (एकूण: १,७२७.५९ चौ. किमी - सर्वाधिक वाघ घनता).
  3. पेंच (१९९८-९९): नागपूर (एकूण: ७४१.२२ चौ. किमी - सर्वात लहान एकूण क्षेत्र).
  4. सह्याद्री (२००९-१०): सातारा, सांगली, कोल्हापूर, रत्नागिरी (एकूण: १,१६५.५७ चौ. किमी).
  5. नवेगाव-नागझिरा (२०१३): गोंदिया व भंडारा (एकूण: १,८९४.९४ चौ. किमी - भारतातील ४४ वा व्याघ्र प्रकल्प).
  6. बोर (२०१४): वर्धा व नागपूर (कोअर: १३८.१२ चौ. किमी - सर्वात लहान कोअर क्षेत्र; एकूण: ८१६.२७ चौ. किमी).
• वाघांच्या संख्येनुसार राष्ट्रीय क्रमवारी (Top States 2022):
  मध्य प्रदेश (७८५) > कर्नाटक (५६३) > उत्तराखंड (५६०) > महाराष्ट्र (४४४)
• महाराष्ट्रातील वाघांची वाढ (२००६ ते २०२२):
  २००६ (१०३) ➔ २०१० (१६८) ➔ २०१४ (१९०) ➔ २०१८ (३१२) ➔ २०२२ (४४४)

---

महाराष्ट्रातील ६ व्याघ्र प्रकल्प (Tiger Reserves Snapshot)

खालील तक्त्यात NTCA च्या अधिकृत आकडेवारीनुसार राज्यातील सर्व ६ व्याघ्र प्रकल्पांची कोअर, बफर व एकूण क्षेत्रफळासह तुलना दिली आहे:

क्र.	व्याघ्र प्रकल्पाचे नाव	संबंधित जिल्हे	समावेश वर्ष	कोअर क्षेत्र (चौ. किमी)	बफर क्षेत्र (चौ. किमी)	एकूण क्षेत्र (चौ. किमी)	प्रमुख वैशिष्ट्ये व महत्त्व
१	मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प	अमरावती	१९७३-७४	१,५००.४९	१,२६८.०३	२,७६८.५२	भारतातील पहिल्या ९ पैकी एक. महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प. तापी खोरे, गाविलगड टेकड्या.
२	ताडोबा-अंधारी	चंद्रपूर	१९९३-९४	६२५.८२	१,१०१.७७	१,७२७.५९	ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान + अंधारी अभयारण्य. इराइ तलाव. विदर्भातील प्रमुख व्याघ्र संवर्धन क्षेत्र.
३	पेंच व्याघ्र प्रकल्प	नागपूर	१९९८-९९	२५७.२६	४८३.९६	७४१.२२	एकूण क्षेत्रफळाने सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प. तोतलाडोह जलाशय, पेंच नदी. मध्य प्रदेश पेंच सोबत सलग पट्टा.
४	सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प	सातारा, सांगली, कोल्हापूर, रत्नागिरी	२००९-१०	६००.१२	५६५.४५	१,१६५.५७	पश्चिम महाराष्ट्रातील एकमेव व्याघ्र प्रकल्प. चांदोली राष्ट्रीय उद्यान + कोयना अभयारण्य. युनेस्को जागतिक वारसा.
५	नवेगाव-नागझिरा (NNTR)	गोंदिया व भंडारा	२०१३	६५३.६७	१,२४१.२७	१,८९४.९४	भारतातील ४४ वा व्याघ्र प्रकल्प. नवेगाव, नागझिरा, नवीन नागझिरा, कोका व नवेगाव अभयारण्ये.
६	बोर व्याघ्र प्रकल्प	वर्धा व नागपूर	२०१४	१३८.१२	६७८.१५	८१६.२७	महाराष्ट्रातील सर्वात लहान कोअर क्षेत्र (१३८.१२ चौ. किमी). ताडोबा व पेंच दरम्यानचा महत्त्वाचा सॅटेलाइट दुवा.

---

६ व्याघ्र प्रकल्पांचे सविस्तर विश्लेषण

१. मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प (अमरावती)

• स्थापना व महत्त्व: केंद्र शासनाने १ एप्रिल १९७३ रोजी प्रोजेक्ट टायगर सुरू केला, तेव्हा घोषित झालेल्या देशातील पहिल्या ९ व्याघ्र प्रकल्पांमध्ये मेळघाटचा समावेश होता.
• विस्तार: सातपुडा पर्वताच्या गाविलगड रांगेत तापी व खांडू नद्यांच्या खोऱ्यात वसलेला हा महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प (२,७६८.५२ चौ. किमी) आहे. यामध्ये गुगामल राष्ट्रीय उद्यान, मेळघाट अभयारण्य आणि अंबाबरवा अभयारण्य परिसर समाविष्ट आहे.

२. ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प (चंद्रपूर)

• स्थापना: १९९३-९४ मध्ये प्रोजेक्ट टायगर अंतर्गत समाविष्ट (अधिसूचना १९९५). ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान आणि अंधारी वन्यजीव अभयारण्य एकत्र करून हा प्रकल्प तयार करण्यात आला.
• वैशिष्ट्य: चंद्रपूर जिल्ह्यातील हा परिसर वाघांच्या संरक्षणासाठी अत्यंत अनुकूल असून येथे वाघांची उत्तम पैदास व घनता आढळते. इराइ तलाव आणि अंधारी नदी हे येथील प्रमुख जलस्रोत आहेत.

३. पेंच व्याघ्र प्रकल्प (नागपूर)

• वैशिष्ट्य: नागपूर जिल्ह्यात सातपुडा पायथ्याशी वसलेला हा प्रकल्प एकूण क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प (७४१.२२ चौ. किमी) आहे.
• आंतरराज्यीय कॉरिडॉर: मध्य प्रदेशातील पेंच व्याघ्र प्रकल्पाशी जोडलेला हा सलग पट्टा असून पेंच नदी व तोतलाडोह जलाशय या प्रकल्पाच्या मधोमध आहेत.

४. सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प (पश्चिम महाराष्ट्र)

• स्थापना व विस्तार: २००९-१० मध्ये मान्यता मिळालेला हा पश्चिम महाराष्ट्रातील आणि सह्याद्री पर्वतरांगेतील एकमेव व्याघ्र प्रकल्प आहे.
• संरचित भाग: हा चांदोली राष्ट्रीय उद्यान आणि कोयना वन्यजीव अभयारण्य मिळून बनवला आहे. पश्चिम घाटातील दाट सदाहरित वने आणि युनेस्को जागतिक वारसा स्थळाचा हा भाग आहे.

५. नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प (NNTR - गोंदिया व भंडारा)

• राष्ट्रीय क्रमांक: डिसेंबर २०१३ मध्ये अधिसूचित झालेला हा भारतातील ४४ वा व्याघ्र प्रकल्प आणि महाराष्ट्रातील पाचवा व्याघ्र प्रकल्प ठरला.
• समाविष्ट क्षेत्रे: नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान, नागझिरा, नवीन नागझिरा, कोका आणि नवेगाव अभयारण्य मिळून हा विस्तृत व्याघ्र परिसर तयार झाला आहे.

६. बोर व्याघ्र प्रकल्प (वर्धा व नागपूर)

• कोअर क्षेत्राची अचूकता: जुलै २०१४ मध्ये मान्यता मिळालेल्या बोर प्रकल्पाचे कोअर (गाभा) क्षेत्र केवळ १३८.१२ चौ. किमी असून ते राज्यातील सर्वात लहान कोअर क्षेत्र आहे. याचा बफर परिसर ६७८.१५ चौ. किमी अधिसूचित झाल्याने त्याचे एकूण क्षेत्र ८१६.२७ चौ. किमी आहे.
• पर्यावरणीय महत्त्व: बोर हा ताडोबा, पेंच आणि मेळघाट यांच्या दरम्यान भ्रमण करणाऱ्या वाघांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा सॅटेलाइट दुवा (Stepping Stone Corridor) म्हणून कार्य करतो.

---

व्याघ्र गणना २०२२ (All India Tiger Estimation - NTCA अहवाल)

राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA) आणि भारतीय वन्यजीव संस्था (WII) द्वारे दर चार वर्षांनी राष्ट्रीय पातळीवर व्याघ्र गणना केली जाते:

१. महाराष्ट्रातील वाघांची संख्या व वाढीचा आलेख

• २००६: १०३ वाघ (कॅमेरा ट्रॅपिंग वैज्ञानिक पद्धतीची सुरुवात).
• २०१०: १६८ वाघ.
• २०१४: १९० वाघ.
• २०१८: ३१२ वाघ (६४% ची मोठी वाढ).
• २०२२: ४४४ वाघ (महाराष्ट्रातील सर्वोच्च संख्या - देशात चौथा क्रमांक).

२. विदर्भ व्याघ्र पट्टा व प्रमुख कॉरिडॉर

• विदर्भ लँडस्केप: महाराष्ट्रातील बहुतांश वाघ विदर्भातील वनपरिसरात अधिवास करतात. विशेषतः चंद्रपूर वनवृत्त, ताडोबा लगतचा भाग आणि नागपूर-भंडारा-गोंदिया पट्टा व्याघ्र संवर्धनाचे प्रमुख केंद्र आहे.
• प्रमुख भ्रमण मार्ग (Tiger Corridors):
  1. पेंच ते कान्हा आंतरराज्यीय कॉरिडॉर (महाराष्ट्र ते मध्य प्रदेश).
  2. ताडोबा ते कन्हारगाव मार्गे इंद्रावती कॉरिडॉर (महाराष्ट्र ते छत्तीसगड).
  3. टिपेश्वर ते ताडोबा व बोर कॉरिडॉर (यवतमाळ, वर्धा व चंद्रपूर).

---

सखोल माहिती व कायदेशीर संदर्भ (Deep Statutory Reference)

MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षेसाठी व्याघ्र संवर्धनाची कायदेशीर व प्रशासकीय रचना समजून घेणे आवश्यक आहे:

१. प्रोजेक्ट टायगर व NTCA ची वैधानिक रचना

• प्रोजेक्ट टायगर (Project Tiger): केंद्र शासनाने १ एप्रिल १९७३ रोजी जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान (उत्तराखंड) येथून हा प्रकल्प सुरू केला.
• NTCA ची स्थापना: वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २००६ अन्वये WPA १९७२ मध्ये प्रकरण IVB (Chapter IVB - कलम ३८K ते ३८X) समाविष्ट करण्यात आले. यानुसार राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाची (NTCA) वैधानिक संस्था म्हणून स्थापना झाली.
• NTCA चे अध्यक्ष: केंद्रीय पर्यावरण, वने व हवामान बदल मंत्री हे NTCA चे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात.

२. व्याघ्र प्रकल्पाचे झोनिंग (Zoning - कलम ३८V)

वन्यजीव (संरक्षण) कायद्याच्या कलम ३८V नुसार प्रत्येक व्याघ्र प्रकल्पाचे दोन प्रमुख भाग असतात:

1. कोअर / क्रिटिकल टायगर हॅबिटॅट (Core / Critical Tiger Habitat - कलम ३८V(४)(i)):
   • हे क्षेत्र वन्यजीव (संरक्षण) कायद्याच्या कलम ३८V नुसार व्याघ्र संवर्धनासाठी 'अबाधित' (Inviolate Area) ठेवण्याचे उद्दिष्ट असते.
   • वैज्ञानिक निकषांवर आणि स्थानिक ग्रामसभांशी विचारविनिमय करून हे क्षेत्र अधिसूचित केले जाते.
   • स्थानिक व्यक्ती व ग्रामसभांच्या पूर्वसंमतीने, हक्कांचे कायदेशीर निराकरण करून परस्पर सहमतीच्या अटींवर स्वैच्छिक पुनर्वसन (Voluntary Relocation) केले जाते, ज्यासाठी केंद्र शासनाकडून प्रति कुटुंब ₹ १५ लाख किंवा जमिनीच्या स्वरूपात मोबदला दिला जातो.
2. बफर / पेरिफेरल क्षेत्र (Buffer Area - कलम ३८V(४)(ii)):
   • कोअर क्षेत्राभोवती वसलेले हे क्षेत्र वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांमधील सह-अस्तित्व (Coexistence) साधण्यासाठी असते.
   • येथे वन्यजीवांच्या संरक्षणासोबतच स्थानिक लोकांच्या उपजीविकेला (उदा. पर्यावरण-पर्यटन, वनोपज संकलन) प्रोत्साहन दिले जाते.

---

Prelims Quick Revision Pointers

💡 परीक्षेसाठी उजळणी मुद्दे:

• महाराष्ट्रात एकूण व्याघ्र प्रकल्प: ६ (मेळघाट, ताडोबा, पेंच, सह्याद्री, नवेगाव-नागझिरा, बोर).
• महाराष्ट्रातील वाघ संख्या (२०२२): ४४४ (देशात चौथा क्रमांक).
• देशात सर्वाधिक वाघ: मध्य प्रदेश (७८५).
• क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प: मेळघाट (२,७६८.५२ चौ. किमी).
• एकूण क्षेत्राने सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प: पेंच (७४१.२२ चौ. किमी).
• सर्वात लहान कोअर क्षेत्र असलेला व्याघ्र प्रकल्प: बोर (१३८.१२ चौ. किमी).
• भारतातील ४४ वा व्याघ्र प्रकल्प: नवेगाव-नागझिरा (२०१३).
• पश्चिम महाराष्ट्रातील एकमेव व्याघ्र प्रकल्प: सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प (२००९-१०).
• NTCA चे वैधानिक कलम: WPA 1972 चे कलम ३८L (अध्यक्ष: केंद्रीय पर्यावरण मंत्री).
• कोअर क्षेत्र कायदेशीर कलम: कलम ३८V(४)(i); बफर क्षेत्र: कलम ३८V(४)(ii).

---

सराव प्रश्न (Practice MCQs)

प्रश्न १

राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या (NTCA) अधिकृत अहवालानुसार महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्पांबाबत खालील विधाने विचारात घ्या: १. मेळघाट हा महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प आहे. २. बोर व्याघ्र प्रकल्पाचे कोअर (गाभा) क्षेत्र महाराष्ट्रातील सर्व व्याघ्र प्रकल्पांमध्ये सर्वात लहान आहे. ३. पेंच व्याघ्र प्रकल्प हा एकूण क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प आहे.

वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?

A. फक्त १ आणि २
B. फक्त २ आणि ३
C. फक्त १ आणि ३
D. १, २ आणि ३ सर्व

उत्तर: D. १, २ आणि ३ सर्व
स्पष्टीकरण: तिन्ही विधाने बरोबर आहेत. मेळघाट एकूण क्षेत्राने सर्वात मोठा (२,७६८.५२ चौ. किमी) आहे. पेंच एकूण क्षेत्राने सर्वात लहान (७४१.२२ चौ. किमी) आहे, तर बोरचे कोअर क्षेत्र (१३८.१२ चौ. किमी) राज्यातील सर्वात लहान कोअर क्षेत्र आहे.

---

प्रश्न २

NTCA च्या 'All India Tiger Estimation 2022' अहवालानुसार, वाघांच्या संख्येच्या बाबतीत देशातील पहिल्या चार राज्यांचा योग्य उतरता क्रम कोणता आहे?

A. कर्नाटक > मध्य प्रदेश > महाराष्ट्र > उत्तराखंड
B. मध्य प्रदेश > कर्नाटक > उत्तराखंड > महाराष्ट्र
C. मध्य प्रदेश > उत्तराखंड > कर्नाटक > महाराष्ट्र
D. मध्य प्रदेश > कर्नाटक > महाराष्ट्र > तामिळनाडू

उत्तर: B. मध्य प्रदेश > कर्नाटक > उत्तराखंड > महाराष्ट्र
स्पष्टीकरण: २०२२ च्या व्याघ्र गणनेनुसार मध्य प्रदेश ७८५ वाघांसह प्रथम, कर्नाटक ५६३ वाघांसह द्वितीय, उत्तराखंड ५६० वाघांसह तृतीय आणि महाराष्ट्र ४४४ वाघांसह चतुर्थ क्रमांकावर आहे.

---

प्रश्न ३

महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्प आणि त्यांच्या अधिकृत समावेश वर्षाच्या अचूक जोड्या जुळवा:

अ गट (व्याघ्र प्रकल्प)	ब गट (वर्ष)
I. मेळघाट	१. २००९-१०
II. ताडोबा-अंधारी	२. २०१३
III. सह्याद्री	३. १९७३-७४
IV. नवेगाव-नागझिरा	४. १९९३-९४

योग्य पर्याय:
A. I-३, II-४, III-१, IV-२
B. I-४, II-३, III-१, IV-२
C. I-३, II-१, III-४, IV-२
D. I-१, II-४, III-३, IV-२

उत्तर: A. I-३, II-४, III-१, IV-२
स्पष्टीकरण: मेळघाट १९७३-७४, ताडोबा-अंधारी १९९३-९४, सह्याद्री २००९-१० आणि नवेगाव-नागझिरा २०१३ मध्ये समाविष्ट झाले.

---

प्रश्न ४

वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ च्या कलम ३८V नुसार व्याघ्र प्रकल्पाच्या 'कोअर क्षेत्र' (Core Area / Critical Tiger Habitat) बाबत कोणते विधान सत्य आहे?

A. कोअर क्षेत्रात व्यावसायिक हॉटेल व रिसॉर्ट्स उभारण्यास पूर्ण मुभा असते.
B. कोअर क्षेत्र हे व्याघ्र संवर्धनासाठी अबाधित ठेवण्याचे उद्दिष्ट असते आणि तेथील कुटुंबांचे परस्पर संमतीने स्वैच्छिक पुनर्वसन केले जाते.
C. कोअर क्षेत्राची घोषणा स्थानिक जिल्हाधिकाऱ्यांच्या वैयक्तिक अधिकारात केली जाते.
D. कोअर क्षेत्रात जनावरांच्या अनिर्बंध चराईची सवलत असते.

उत्तर: B. कोअर क्षेत्र हे व्याघ्र संवर्धनासाठी अबाधित ठेवण्याचे उद्दिष्ट असते आणि तेथील कुटुंबांचे परस्पर संमतीने स्वैच्छिक पुनर्वसन केले जाते.
स्पष्टीकरण: कलम ३८V(४)(i) नुसार कोअर क्षेत्र हे अबाधित ठेवण्याचे उद्दिष्ट असते आणि तिथे परस्पर संमतीने स्वैच्छिक पुनर्वसन राबवले जाते.

---

प्रश्न ५

राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाचे (NTCA) पदसिद्ध अध्यक्ष खालीलपैकी कोण असतात?

A. भारताचे पंतप्रधान
B. केंद्रीय पर्यावरण, वने व हवामान बदल मंत्री
C. सर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश
D. भारतीय वन्यजीव संस्थेचे (WII) संचालक

उत्तर: B. केंद्रीय पर्यावरण, वने व हवामान बदल मंत्री
स्पष्टीकरण: वन्यजीव (संरक्षण) कायद्याच्या कलम ३८L नुसार केंद्रीय पर्यावरण, वने व हवामान बदल मंत्री हे NTCA चे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात.

---

Mains Analytical Angle: MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षा

📝 मुख्य परीक्षेसाठी विचारप्रवर्तक मुद्दे:

1. मानव-वाघ संघर्ष व कॉरिडॉर व्यवस्थापन: चंद्रपूर, नागपूर व यवतमाळ पट्ट्यात वाघांची संख्या वाढल्यामुळे उद्भवणाऱ्या मानव-वाघ संघर्षावर मात करण्यासाठी कोणत्या उपाययोजना आवश्यक आहेत?
2. सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पातील वाघ संवर्धन आव्हाने: विदर्भाच्या तुलनेत सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पात वाघांची संख्या अत्यल्प असण्यामागील भौगोलिक व मानवी कारणे कोणती? सह्याद्रीत व्याघ्र पुनरुज्जीवनासाठी (Tiger Translocation) कोणते प्रयत्न केले जात आहेत?
3. स्वैच्छिक पुनर्वसन व आदिवासी हक्क: कोअर भागातून गावांचे स्थलांतर करताना वन हक्क कायदा (FRA) आणि जैवविविधता संवर्धन यांमध्ये समन्वय कसा साधता येईल?

---

Frequently Asked Questions (FAQs)

महाराष्ट्रात एकूण किती व्याघ्र प्रकल्प आहेत?

महाराष्ट्रात एकूण ६ व्याघ्र प्रकल्प आहेत: १. मेळघाट (अमरावती), २. ताडोबा-अंधारी (चंद्रपूर), ३. पेंच (नागपूर), ४. सह्याद्री (पश्चिम महाराष्ट्र), ५. नवेगाव-नागझिरा (गोंदिया/भंडारा), आणि ६. बोर (वर्धा/नागपूर).

महाराष्ट्रात वाघांची एकूण संख्या किती आहे आणि देशात कितवा क्रमांक आहे?

NTCA च्या 'Status of Tigers in India 2022' अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४४४ वाघ आहेत आणि देशात महाराष्ट्राचा चौथा क्रमांक लागतो (मध्य प्रदेश, कर्नाटक आणि उत्तराखंड नंतर).

महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा व सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प कोणता आहे?

महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प 'मेळघाट' (२,७६८.५२ चौ. किमी) आहे. एकूण क्षेत्रफळाने सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प 'पेंच' (७४१.२२ चौ. किमी) आहे, तर सर्वात लहान कोअर क्षेत्र असलेला व्याघ्र प्रकल्प 'बोर' (१३८.१२ चौ. किमी कोअर) आहे.

राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाची (NTCA) स्थापना कधी झाली?

वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २००६ अन्वये NTCA ची वैधानिक संस्था म्हणून स्थापना झाली. केंद्रीय पर्यावरण मंत्री याचे अध्यक्ष असतात.

---

Sources

• National Tiger Conservation Authority (NTCA) - Status of Tigers in India 2022 Report and Tiger Reserves Database.
• Wildlife Institute of India (WII) - All India Tiger Estimation & Tiger Corridors of Central India.
• Maharashtra Forest Department (MahaForest) - Wildlife Wing, Tiger Reserves Management and Annual Administration Report 2023-24.
• India Code - Legislative Department - Wild Life (Protection) Act, 1972 (Chapter IVB - Sections 38K to 38X for NTCA & Tiger Conservation).