महाराष्ट्रातील नागरीकरण, प्रमुख शहरे व महानगर क्षेत्रे

महाराष्ट्र हे भारतातील अत्यंत महत्त्वाचे नागरी राज्य आहे. औद्योगिकीकरण, सेवा क्षेत्र, वाहतूक जाळे, रोजगार केंद्रे आणि मोठ्या शहरांच्या विस्तारामुळे राज्याच्या लोकसंख्या रचनेत नागरी भागांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

जनगणना 2011 नुसार महाराष्ट्राच्या एकूण लोकसंख्येपैकी 45.22% लोकसंख्या नागरी भागात राहत होती. भारतासाठी हे प्रमाण 31.15% होते.

मात्र नागरीकरणाचा अभ्यास केवळ "शहरात किती लोक राहतात?" एवढ्यावर मर्यादित नाही. MPSC साठी पुढील संकल्पनांमधील फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे:

• Town
• City
• Statutory Town
• Census Town
• Urban Agglomeration
• Out Growth
• Municipal Corporation
• Metropolitan Area
• Metropolitan Region / Development Authority Region

महत्त्वाची नोंद: Census Urban Agglomeration, महानगरपालिका आणि Metropolitan Region या समान संकल्पना नाहीत. त्यांची सीमा, उद्देश आणि आकडेवारी वेगवेगळी असू शकते.

थोडक्यात उत्तर

• महाराष्ट्राचा नागरी लोकसंख्या वाटा, 2011: 45.22%
• भारताचा नागरी लोकसंख्या वाटा, 2011: 31.15%
• महाराष्ट्राची नागरी लोकसंख्या: 5,08,18,259
• 2001 महाराष्ट्र नागरी वाटा: 42.43%
• 2011 महाराष्ट्र नागरी वाटा: 45.22%
• Census 2011 towns: 534
• Statutory Towns: 256
• Census Towns: 278
• Census मध्ये City: 1,00,000 किंवा अधिक लोकसंख्या असलेले town
• Urban Agglomeration: सलग नागरी विस्तार
• 2011 million-plus UAs: Greater Mumbai, Pune, Nagpur, Nashik आणि Aurangabad
• Million-plus स्वतंत्र city: Vasai-Virar City Municipal Corporation
• सर्वात मोठे UA: Greater Mumbai UA
• दुसरे: Pune UA
• तिसरे: Nagpur UA
• MMR चे सध्याचे क्षेत्रफळ: सुमारे 6,328 चौ. कि.मी.
• संविधानातील Metropolitan Area: किमान 10 लाख लोकसंख्या आणि अधिसूचित क्षेत्र

नागरीकरण म्हणजे काय?

नागरीकरण म्हणजे केवळ शहरांची संख्या वाढणे नव्हे. लोकसंख्येच्या दृष्टीने, एखाद्या प्रदेशाच्या एकूण लोकसंख्येत नागरी भागात राहणाऱ्या लोकसंख्येच्या प्रमाणात वाढ होणे हा नागरीकरणाचा मुख्य निर्देशक आहे.

नागरीकरणावर पुढील प्रक्रिया परिणाम करू शकतात:

• ग्रामीण भागातून नागरी भागाकडे स्थलांतर
• नागरी भागातील नैसर्गिक लोकसंख्या वाढ
• ग्रामीण वस्तीचे Census Town म्हणून पुनर्वर्गीकरण
• नगरपालिका किंवा महानगरपालिकांच्या सीमांचा विस्तार
• लगतच्या वस्त्यांचा मोठ्या नागरी विस्ताराशी भौतिक सलगपणा
• औद्योगिक व सेवा केंद्रांची वाढ

त्यामुळे:

नागरी लोकसंख्या वाढ = केवळ स्थलांतर असे समीकरण योग्य नाही. स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास मागील प्रकरणात करण्यात आला आहे.

महाराष्ट्रातील नागरीकरणाचा दीर्घकालीन कल

महाराष्ट्रातील नागरी लोकसंख्येचा वाटा दीर्घकाळ वाढताना दिसतो.

Census वर्ष	नागरी लोकसंख्येचा वाटा
1961	28.22%
1971	31.17%
1981	35.03%
1991	38.69%
2001	42.43%
2011	45.22%

1961 ते 2011 या कालावधीत महाराष्ट्राच्या एकूण लोकसंख्येतील नागरी लोकसंख्येचा वाटा: 28.22% वरून 45.22% झाला. म्हणजे 50 वर्षांत सुमारे 17 टक्के अंकांची वाढ झाली.

महाराष्ट्र आणि भारत

Census 2011:

निर्देशक	महाराष्ट्र	भारत
नागरी लोकसंख्या वाटा	45.22%	31.15%
ग्रामीण लोकसंख्या वाटा	54.78%	68.85%

महाराष्ट्राचा नागरी लोकसंख्येचा वाटा राष्ट्रीय प्रमाणापेक्षा सुमारे 14.07 टक्के अंकांनी अधिक होता. तरीही Census 2011 मध्ये महाराष्ट्रातील बहुसंख्य लोकसंख्या ग्रामीण भागात होती.

MPSC सापळा: महाराष्ट्र "अत्यंत नागरीकृत" राज्य असले तरी Census 2011 मध्ये नागरी लोकसंख्या 50% पेक्षा कमी होती.

Town म्हणजे काय?

Census मध्ये नागरी क्षेत्राचे मूलभूत एकक Town आहे. Town मध्ये मुख्यतः:

1. Statutory Town
2. Census Town यांचा समावेश होतो. या दोन संकल्पनांचा सविस्तर अभ्यास मागील प्रकरणात केला आहे.

Census 2011 मध्ये महाराष्ट्रात:

• Statutory Towns: 256
• Census Towns: 278
• एकूण Towns: 534 होते.

City म्हणजे काय?

Census च्या वर्गीकरणात:

1,00,000 किंवा त्यापेक्षा अधिक लोकसंख्या असलेल्या Town ला City म्हटले जाते.

म्हणून Census मधील City ही संकल्पना Municipal Corporation शी नेहमीच समान नसते. लोकसंख्या वर्गीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थेचा प्रशासकीय दर्जा हे वेगवेगळे विषय आहेत.

Urban Agglomeration म्हणजे काय?

Urban Agglomeration, UA म्हणजे भौतिकदृष्ट्या सलग असलेला नागरी विस्तार. तो पुढील प्रकारे तयार होऊ शकतो:

• एखादे town आणि त्याला लागून असलेले Out Growths
• दोन किंवा अधिक भौतिकदृष्ट्या सलग towns
• दोन किंवा अधिक towns आणि त्यांचे Out Growths

Census 2011 मध्ये UA ठरवताना:

1. Core town किंवा constituent towns पैकी किमान एक Statutory Town असणे आवश्यक होते.
2. सर्व constituent units मिळून UA ची एकूण लोकसंख्या Census 2001 नुसार किमान 20,000 असणे आवश्यक होते.
3. नागरी विस्तारात भौतिक सलगपणा असणे आवश्यक होते.

Out Growth म्हणजे काय?

काही नागरी स्वरूपाच्या वस्त्या नगरपालिकेच्या वैधानिक हद्दीबाहेर असू शकतात, परंतु त्या मुख्य शहराला भौतिकदृष्ट्या सलग जोडलेल्या असतात. उदाहरणार्थ:

• रेल्वे कॉलनी
• विद्यापीठ परिसर
• बंदर क्षेत्र
• लष्करी परिसर
• संस्थात्मक वस्ती
• विकसित निवासी परिसर

अशा भागात:

• पक्के रस्ते
• वीज
• पाणी
• जलनिस्सारण
• शैक्षणिक संस्था
• आरोग्य सुविधा
• बँका यांसारखी नागरी वैशिष्ट्ये असू शकतात. Census अशा भौतिकदृष्ट्या सलग भागाला योग्य निकष पूर्ण झाल्यास Out Growth, OG म्हणून UA चा भाग मानू शकतो.

महाराष्ट्रातील Million-Plus Urban Agglomerations

Census 2011 नुसार महाराष्ट्रात पाच Urban Agglomerations आणि एक स्वतंत्र city यांची लोकसंख्या 10 लाखांपेक्षा अधिक होती.

क्रम	Urban Agglomeration / City	Census 2011 लोकसंख्या	स्वरूप
1	Greater Mumbai UA	1,84,14,288	Urban Agglomeration
2	Pune UA	50,49,968	Urban Agglomeration
3	Nagpur UA	24,97,777	Urban Agglomeration
4	Nashik UA	15,62,769	Urban Agglomeration
5	Vasai-Virar City	12,21,233	Municipal Corporation city
6	Aurangabad UA	11,89,376	Urban Agglomeration

Census 2011 च्या नोंदींमध्ये Aurangabad हे नाव वापरलेले आहे. आज शहराचे अधिकृत नाव Chhatrapati Sambhajinagar आहे. जुनी Census आकडेवारी वापरताना मूळ Census नाव स्पष्ट ठेवणे योग्य आहे.

या सहा प्रमुख नागरी केंद्रांचे महत्त्व

या पाच UAs आणि Vasai-Virar city यांची एकत्रित लोकसंख्या सुमारे: 2.99 कोटी होती. त्यांचा वाटा:

• महाराष्ट्राच्या एकूण लोकसंख्येत सुमारे 26.6%
• महाराष्ट्राच्या एकूण नागरी लोकसंख्येत सुमारे 58.9% होता.

यावरून महाराष्ट्रातील नागरी लोकसंख्येचा मोठा भाग काही प्रमुख महानगरीय नागरी केंद्रांमध्ये केंद्रित असल्याचे दिसते.

Greater Mumbai Urban Agglomeration

Census 2011 मध्ये: Greater Mumbai UA population: 1,84,14,288

महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा Urban Agglomeration होता. राज्यातील दुसऱ्या क्रमांकाच्या Pune UA ची लोकसंख्या सुमारे 50.50 लाख होती. यामुळे महाराष्ट्राच्या urban system मध्ये Greater Mumbai चे लोकसंख्यात्मक प्रभुत्व स्पष्ट होते.

लक्षात ठेवा: Greater Mumbai UA, Municipal Corporation of Greater Mumbai आणि Mumbai Metropolitan Region हे तीन वेगवेगळे भौगोलिक घटक आहेत.

Pune Urban Agglomeration

Census 2011: Pune UA population: 50,49,968

महाराष्ट्रातील दुसऱ्या क्रमांकाचा million-plus Urban Agglomeration होता. Pune UA आणि Pune Metropolitan Region यांची सीमा समान नाही. UA ही Census ची भौतिक सलग नागरी वस्तीची संकल्पना आहे, तर Pune Metropolitan Region ही प्रादेशिक नियोजनाची संकल्पना आहे.

Nagpur Urban Agglomeration

Census 2011: Nagpur UA population: 24,97,777

महाराष्ट्रातील तिसऱ्या क्रमांकाचा million-plus Urban Agglomeration होता. Nagpur city, Nagpur UA आणि Nagpur Metropolitan Area यांची सीमा वेगवेगळी असू शकते.

Nashik Urban Agglomeration

Census 2011: Nashik UA population: 15,62,769

महाराष्ट्रातील प्रमुख million-plus urban agglomerations पैकी एक होता. Nashik Municipal Corporation च्या वैधानिक हद्दीतील लोकसंख्या आणि Nashik UA ची लोकसंख्या समान नसते. UA मध्ये मुख्य शहराबरोबर सलग नागरी units समाविष्ट होऊ शकतात.

Vasai-Virar City

Census 2011: Vasai-Virar City Municipal Corporation population: 12,21,233

महत्त्वाचा फरक: Census 2011 च्या million-plus वर्गीकरणात Vasai-Virar ला City, Municipal Corporation म्हणून दाखवले जाते. ते Maharashtra Economic Survey मध्ये नमूद केलेल्या पाच Urban Agglomerations पैकी एक नाही.

म्हणून:

पाच million-plus UAs + एक million-plus city = सहा प्रमुख million-plus urban centres हा फरक MPSC साठी महत्त्वाचा आहे.

Aurangabad Urban Agglomeration

Census 2011 मध्ये Aurangabad UA ची लोकसंख्या: 11,89,376 होती.

Census 2011 मध्ये याच नावाचा वापर करण्यात आला आहे. आजचे अधिकृत शहर नाव: Chhatrapati Sambhajinagar

जुनी लोकसंख्या आकडेवारी लिहिताना: Aurangabad UA, Census 2011, आजचे Chhatrapati Sambhajinagar अशी नोंद अधिक स्पष्ट ठरते.

City, UA आणि Municipal Corporation मधील फरक

संकल्पना	आधार	मुख्य उद्देश
City	Census लोकसंख्या वर्गीकरण	1 लाख किंवा अधिक लोकसंख्या असलेले town
Urban Agglomeration	भौतिक सलग नागरी विस्तार	Census statistical unit
Municipal Corporation	वैधानिक स्थानिक स्वराज्य संस्था	नागरी प्रशासन
Metropolitan Area	संविधान / अधिसूचना	बहु-स्थानिक संस्था असलेले मोठे क्षेत्र
Metropolitan Region	प्रादेशिक नियोजन	वाहतूक, जमीन वापर, पायाभूत सुविधा इत्यादी

त्यामुळे एखाद्या शहराचे नाव सर्व संकल्पनांमध्ये दिसले तरी त्यांची लोकसंख्या किंवा सीमा समान असेलच असे नाही.

संविधानातील Metropolitan Area

भारतीय संविधानाच्या कलम 243P(c) नुसार Metropolitan Area म्हणजे:

• 10 लाख किंवा त्यापेक्षा अधिक लोकसंख्या असलेले क्षेत्र
• एक किंवा अधिक जिल्ह्यांमध्ये पसरलेले
• दोन किंवा अधिक Municipalities, Panchayats किंवा इतर सलग क्षेत्रांचा समावेश असलेले
• Governor कडून सार्वजनिक अधिसूचनेद्वारे Metropolitan Area म्हणून निर्दिष्ट केलेले क्षेत्र

येथे "population" म्हणजे प्रकाशित आकडे उपलब्ध असलेल्या मागील Census ची लोकसंख्या.

MPSC सापळा: Census मधील million-plus UA आणि संविधानातील Metropolitan Area हे आपोआप एकच नसतात.

Metropolitan Region म्हणजे काय?

मोठ्या शहराचा प्रत्यक्ष आर्थिक, वाहतूक आणि बांधकाम विस्तार महानगरपालिकेच्या सीमांपलीकडे जाऊ शकतो. त्यामुळे प्रादेशिक नियोजनासाठी अनेकदा:

• मुख्य शहर
• उपनगरे
• इतर नगरपालिका
• नगरपरिषदा
• ग्रामपंचायत क्षेत्रे
• विकसित होत असलेले peri-urban भाग
• वाहतूक corridors
• औद्योगिक क्षेत्रे एकत्र घेऊन मोठा Metropolitan Region निश्चित केला जातो.

अशा प्रदेशात प्रादेशिक स्तरावर:

• जमीन वापर
• वाहतूक
• पायाभूत सुविधा
• गृहनिर्माण
• विकास केंद्रे
• पर्यावरणीय क्षेत्रे यांचे समन्वित नियोजन आवश्यक ठरते.

मुंबई महानगर प्रदेश, MMR

Mumbai Metropolitan Region हा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठ्या आणि महत्त्वाच्या महानगर प्रदेशांपैकी एक आहे. सध्याच्या MMRDA माहितीनुसार:

• क्षेत्रफळ: सुमारे 6,328 चौ. कि.मी.
• महानगरपालिका: 9
• नगरपरिषदा: 9
• गावे: 1,000 पेक्षा अधिक
• Census 2011 आधारित लोकसंख्या: सुमारे 235.98 लाख

MMR मध्ये Greater Mumbai व्यतिरिक्त अनेक स्वतंत्र स्थानिक स्वराज्य संस्थांचा समावेश होतो.

MMR मधील महानगरपालिका

• Municipal Corporation of Greater Mumbai
• Thane
• Kalyan-Dombivli
• Navi Mumbai
• Ulhasnagar
• Bhiwandi-Nizampur
• Vasai-Virar
• Mira-Bhayandar
• Panvel

यामुळे:

MMR = Mumbai city किंवा Greater Mumbai UA नाही. MMR हा अधिक विस्तृत regional planning area आहे.

MMR ची सीमा वाढ

महाराष्ट्र शासनाने 9 सप्टेंबर 2019 च्या अधिसूचनेद्वारे MMR ची सीमा वाढवली. या विस्तारामध्ये:

• Palghar तालुका
• Khalapur
• Pen
• Alibaug आदी क्षेत्रांचा समावेश करण्यात आला. यानंतर MMR चे क्षेत्रफळ सुमारे: 6,328 चौ. कि.मी. झाले.

त्यामुळे जुने MMR क्षेत्रफळ आणि सध्याचे MMR क्षेत्रफळ एकत्र वापरू नये.

Pune Metropolitan Region, PMR

Pune Metropolitan Region मध्ये:

• Pune
• Pimpri-Chinchwad
• आसपासचे अनेक तालुके आणि त्यांचे भाग
• नगरपालिका व ग्रामीण क्षेत्रे समाविष्ट होतात. या प्रदेशाच्या नियोजनासाठी Pune Metropolitan Region Development Authority, PMRDA कार्य करते.

PMRDA च्या कार्याचा केंद्रबिंदू:

• प्रादेशिक विकास नियोजन
• जमीन वापर
• पायाभूत सुविधा
• वाहतूक
• नियोजित नागरी विस्तार हा आहे.

महत्त्वाची डेटा सावधगिरी

PMRDA च्या सध्याच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील वेगवेगळ्या pages वर क्षेत्रफळ, लोकसंख्या आणि समाविष्ट गावांच्या संख्येबाबत वेगवेगळे आकडे प्रदर्शित होत आहेत. त्यामुळे परीक्षेत अचूक current PMR area किंवा population विचारल्यास:

• प्रश्नातील reference year पाहावा
• संबंधित शासन अधिसूचना किंवा अधिकृत Development Plan वापरावा
• Census population आणि projected/current administrative population यांची गल्लत करू नये

या अध्यायात त्या कारणामुळे PMR चा एकच current area/population आकडा "स्थिर तथ्य" म्हणून पाठ करण्यासाठी दिलेला नाही.

Nagpur Metropolitan Area

Nagpur Metropolitan Area चे नियोजन Nagpur Metropolitan Region Development Authority, NMRDA करते. NMRDA च्या अधिकृत माहितीनुसार Nagpur Metropolitan Area ची अधिसूचना: 23 जुलै 1999 रोजी करण्यात आली.

राज्य शासनाच्या अधिसूचनेनुसार त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे: 3,577.70 चौ. कि.मी. असे नमूद केले आहे. हे क्षेत्र Nagpur district मधील अनेक तालुक्यांच्या भागांमध्ये विस्तारलेले आहे.

Nagpur UA population 24.98 लाख ही Census 2011 नागरी सलगतेची आकडेवारी आहे. ती Nagpur Metropolitan Area च्या संपूर्ण planning-region population शी समान समजू नये.

Mumbai UA आणि MMR मधील फरक

घटक	Greater Mumbai UA	Mumbai Metropolitan Region
स्वरूप	Census Urban Agglomeration	Regional planning area
मुख्य आधार	भौतिक सलग नागरी विस्तार	शासनाने निश्चित केलेली नियोजन सीमा
2011 लोकसंख्या	1,84,14,288	MMRDA नुसार सुमारे 235.98 लाख
व्याप्ती	Census-defined urban spread	अनेक महानगरपालिका, नगरपरिषदा व ग्रामीण क्षेत्रे
संस्था	Census statistical concept	MMRDA regional planning

हा फरक पूर्व परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

Pune UA आणि PMR मधील फरक

Pune UA

• Census statistical unit
• Census 2011 population: 50,49,968
• सलग नागरी विस्तारावर आधारित

Pune Metropolitan Region

• Regional planning area
• Pune, Pimpri-Chinchwad आणि आसपासच्या विस्तृत प्रदेशाचा समावेश
• PMRDA नियोजन संस्था

म्हणून Pune UA population ला PMR population म्हणून लिहिणे चुकीचे आहे.

Nagpur UA आणि Nagpur Metropolitan Area

Nagpur UA

Census 2011 population: 24,97,777

Nagpur Metropolitan Area

• शासन अधिसूचनेद्वारे निश्चित planning area
• NMRDA अंतर्गत प्रादेशिक नियोजन
• शहराबाहेरील अनेक क्षेत्रांचा समावेश

दोन्हींच्या सीमा आणि उद्देश वेगळे आहेत.

नागरीकरणाच्या भौगोलिक केंद्रांची रचना

Census 2011 च्या आकडेवारीत महाराष्ट्रातील मोठी नागरी लोकसंख्या विशेषतः पुढील पट्ट्यांत केंद्रित दिसते:

मुंबई महानगर पट्टा

Greater Mumbai, Thane, Navi Mumbai, Kalyan-Dombivli, Mira-Bhayandar, Vasai-Virar आणि इतर नागरी केंद्रांचा मोठा समूह.

पुणे-पिंपरी चिंचवड पट्टा

Pune आणि Pimpri-Chinchwad यांच्याभोवती विस्तारणारा मोठा नागरी-औद्योगिक प्रदेश.

नागपूर

विदर्भातील प्रमुख million-plus UA आणि प्रादेशिक सेवा व वाहतूक केंद्र.

नाशिक

उत्तर महाराष्ट्रातील प्रमुख million-plus UA.

Chhatrapati Sambhajinagar

मराठवाड्यातील प्रमुख million-plus Census 2011 UA.

ही केंद्रे संख्यात्मकदृष्ट्या समान नाहीत आणि प्रत्येकाचा regional urban system मधील प्रभाव वेगळा आहे.

महाराष्ट्रातील नागरीकरणाचे प्रमुख भौगोलिक घटक

नागरीकरणाच्या वितरणावर अनेक घटक एकत्र परिणाम करतात.

रोजगार आणि आर्थिक क्रियाकलाप

मोठ्या रोजगार बाजारपेठा लोकसंख्या व व्यवसाय आकर्षित करतात.

उद्योग

औद्योगिक clusters आणि manufacturing corridors मुळे शहराभोवती नवीन निवासी आणि सेवा क्षेत्रांची वाढ होऊ शकते.

सेवा क्षेत्र

वित्त, IT, शिक्षण, आरोग्य, व्यापार आणि व्यावसायिक सेवांचे केंद्रीकरण मोठ्या शहरांच्या वाढीस सहाय्य करते.

वाहतूक

रेल्वे, महामार्ग, विमानतळ आणि महानगर वाहतूक नेटवर्कमुळे metropolitan विस्ताराला चालना मिळते.

शिक्षण

Pune, Mumbai, Nagpur यांसारखी उच्च शिक्षण केंद्रे विद्यार्थ्यांना व कुशल कामगारांना आकर्षित करतात.

प्रशासकीय कार्य

राजधानी, विभागीय आणि जिल्हा मुख्यालयांमुळे सेवा आणि संस्थात्मक रोजगाराचे केंद्रीकरण होते.

Peri-Urban क्षेत्र म्हणजे काय?

मोठ्या शहराच्या वैधानिक सीमेला लागून असलेल्या आणि वेगाने ग्रामीण ते नागरी संक्रमण होत असलेल्या भागाला व्यापक अर्थाने peri-urban area म्हटले जाते.

येथे एकाच वेळी पुढील वैशिष्ट्ये दिसू शकतात:

• शेती जमीन
• नवीन गृहनिर्माण
• औद्योगिक वापर
• गोदामे
• महामार्ग
• नवीन सेवा केंद्रे
• ग्रामपंचायत आणि नागरी स्वरूप यांचे मिश्रण

Metropolitan planning मध्ये अशा भागांचे नियोजन विशेष महत्त्वाचे ठरते.

सावधगिरी: Peri-urban हा स्वतंत्र Census administrative status नाही.

नागरी विस्तार आणि प्रशासकीय सीमा

शहराचा प्रत्यक्ष built-up area आणि त्याची नगरपालिका सीमा वेगवेगळ्या वेगाने बदलू शकतात. यामुळे:

• शहर वैधानिक हद्दीबाहेर वाढू शकते
• Out Growth तयार होऊ शकतात
• Census Towns विकसित होऊ शकतात
• शेजारच्या towns मध्ये भौतिक सलगता निर्माण होऊ शकते
• Metropolitan Region च्या planning boundary मध्ये ग्रामीण भाग राहू शकतो

म्हणून Census, municipal आणि planning boundaries यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करावा.

नागरीकरणाशी संबंधित प्रमुख नियोजन आव्हाने

महाराष्ट्रातील मोठ्या नागरी प्रदेशांच्या वाढीमुळे पुढील क्षेत्रांत समन्वित नियोजन आवश्यक होते:

• परवडणारे गृहनिर्माण
• सार्वजनिक वाहतूक
• वाहतूक कोंडी
• पाणीपुरवठा
• सांडपाणी व्यवस्थापन
• घनकचरा व्यवस्थापन
• पूर व निचरा
• हवा गुणवत्ता
• खुली व हरित क्षेत्रे
• जमीन वापर
• पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्रांचे संरक्षण
• शहर आणि peri-urban भागांतील समन्वय

ही आव्हाने केवळ एका महानगरपालिकेच्या सीमेत मर्यादित नसल्यामुळे metropolitan-level planning आवश्यक ठरते.

नागरीकरणाचे सकारात्मक भौगोलिक परिणाम

योग्य नियोजनासह नागरीकरणामुळे:

• मोठी रोजगार बाजारपेठ
• उद्योग व सेवा क्षेत्रांचे clustering
• उच्च शिक्षण व आरोग्य सुविधा
• वाहतूक व संप्रेषण नेटवर्क
• बाजारपेठ उपलब्धता
• innovation आणि knowledge-based activities यांचा विस्तार होऊ शकतो. परंतु फायदे आणि पायाभूत सुविधांवरील दबाव यांचा संतुलित अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

Census Urban Agglomeration आणि Metropolitan Area एकच का नाहीत?

Urban Agglomeration

Census संकल्पना आहे. मुख्य निकष:

• भौतिक सलगता
• statutory town
• adjoining towns किंवा outgrowths

Metropolitan Area

संविधानातील संकल्पना आहे. मुख्य निकष:

• किमान 10 लाख लोकसंख्या
• एक किंवा अधिक districts
• दोन किंवा अधिक Municipalities / Panchayats किंवा इतर contiguous areas
• Governor ची public notification

Metropolitan Region

राज्यस्तरीय प्रादेशिक नियोजनाच्या उद्देशाने निश्चित केले जाऊ शकते. त्याची planning boundary Census UA पेक्षा खूप मोठी असू शकते.

सर्वात महत्त्वाची तुलना

प्रश्न	योग्य संकल्पना
सलग built-up urban spread कोणता?	Urban Agglomeration
वैधानिक शहर प्रशासन कोण करते?	Municipality / Municipal Corporation
1 लाख किंवा अधिक Census town?	City
10 लाख किंवा अधिक अधिसूचित बहु-स्थानिक क्षेत्र?	Metropolitan Area
अनेक स्थानिक संस्था व ग्रामीण भागांचे प्रादेशिक नियोजन?	Metropolitan Region
Mumbai regional planning body?	MMRDA
Pune regional planning body?	PMRDA
Nagpur metropolitan planning body?	NMRDA

Census 2027 संदर्भ

महाराष्ट्रातील Census 2027 चा House-listing and Housing Census टप्पा: 16 मे ते 14 जून 2026 या कालावधीत पूर्ण झाला. मुख्य Population Enumeration फेब्रुवारी 2027 मध्ये नियोजित आहे.

नवीन Census population results प्रकाशित होईपर्यंत महाराष्ट्राच्या:

• नागरी लोकसंख्या
• town structure
• Urban Agglomeration population
• city population यांसाठी Census 2011 ही नवीनतम पूर्ण प्रकाशित Census आधाररेषा आहे. Current planning boundaries मात्र शासन अधिसूचना आणि संबंधित development authorities नुसार बदलू शकतात.

म्हणून:

Census year आणि planning-region notification year नेहमी वेगळे ओळखावेत.

MPSC परीक्षार्थींकडून होणाऱ्या सामान्य चुका

• चूक 1: महाराष्ट्राची बहुसंख्य लोकसंख्या नागरी आहे असे मानणे: Census 2011 मध्ये नागरी वाटा 45.22% होता.
• चूक 2: City आणि Municipal Corporation समान मानणे: Census population classification आणि statutory local body वेगळे आहेत.
• चूक 3: Urban Agglomeration म्हणजे Metropolitan Region मानणे: UA ही Census संकल्पना, Metropolitan Region ही planning संकल्पना.
• चूक 4: Greater Mumbai UA आणि MMR समान मानणे: दोन्हींची सीमा व लोकसंख्या वेगळी आहे.
• चूक 5: Pune UA population ला Pune Metropolitan Region population मानणे: चुकीचे.
• चूक 6: Nagpur UA आणि Nagpur Metropolitan Area समान मानणे: चुकीचे.
• चूक 7: Vasai-Virar ला पाच million-plus UAs मधील एक मानणे: Census 2011 वर्गीकरणात ते million-plus Municipal Corporation city होते.
• चूक 8: Census 2011 Aurangabad ला आजच्या नावाने मूळ source मध्ये दाखवणे: Census source मध्ये Aurangabad; आजचे नाव Chhatrapati Sambhajinagar.
• चूक 9: UA साठी 10 लाख लोकसंख्या आवश्यक आहे असे मानणे: 10 लाख हा Constitutional Metropolitan Area संदर्भातील महत्त्वाचा threshold आहे, UA ची व्याख्या वेगळी आहे.
• चूक 10: MMR च्या जुन्या आणि 2019 नंतरच्या क्षेत्रफळाची गल्लत करणे: current expanded MMR सुमारे 6,328 चौ. कि.मी.
• चूक 11: planning-region population ला Census UA population समजणे: source boundary तपासणे आवश्यक.
• चूक 12: projected population ला Census population म्हणून लिहिणे: Census 2011 आणि projections वेगळे ठेवावेत.

Prelims Quick Revision

• महाराष्ट्र नागरी वाटा, 2011: 45.22%
• भारत नागरी वाटा: 31.15%
• महाराष्ट्र नागरी लोकसंख्या: 5.08 कोटी
• 2001 नागरी वाटा: 42.43%
• Statutory Towns: 256
• Census Towns: 278
• एकूण Towns: 534
• City: 1 लाख किंवा अधिक लोकसंख्या असलेले town
• UA: सलग नागरी विस्तार
• UA core: किमान एक Statutory Town
• UA minimum population criterion for Census 2011 delineation: Census 2001 नुसार 20,000
• Greater Mumbai UA: 1,84,14,288
• Pune UA: 50,49,968
• Nagpur UA: 24,97,777
• Nashik UA: 15,62,769
• Vasai-Virar City: 12,21,233
• Aurangabad UA: 11,89,376
• पाच UAs + एक city चा राज्याच्या urban population मधील वाटा: 58.9%
• राज्याच्या total population मधील वाटा: 26.6%
• Constitution Article 243P Metropolitan Area: 10 लाख किंवा अधिक
• MMRDA: Mumbai Metropolitan Region Development Authority
• Current MMR area: सुमारे 6,328 चौ. कि.मी.
• MMR expansion notification: 9 सप्टेंबर 2019
• PMRDA: Pune Metropolitan Region Development Authority
• NMRDA: Nagpur Metropolitan Region Development Authority
• Nagpur Metropolitan Area notification: 23 जुलै 1999
• Census 2027 Population Enumeration: फेब्रुवारी 2027

MPSC Mains Answer Angle

संभाव्य प्रश्न

"महाराष्ट्रातील नागरीकरण काही मोठ्या महानगरीय केंद्रांमध्ये केंद्रित असून त्यासाठी शहराच्या प्रशासकीय सीमांपलीकडील प्रादेशिक नियोजन आवश्यक आहे." स्पष्ट करा.

उत्तराचा आराखडा

1. प्रस्तावना

   • Census 2011 मध्ये महाराष्ट्र 45.22% urban.
   • भारत 31.15%.

2. नागरीकरणाचा कल

   • 1961: 28.22%
   • 2001: 42.43%
   • 2011: 45.22%

3. मोठ्या नागरी केंद्रांचे केंद्रीकरण

   • Greater Mumbai UA
   • Pune UA
   • Nagpur UA
   • Nashik UA
   • Vasai-Virar
   • Chhatrapati Sambhajinagar

4. लोकसंख्या केंद्रीकरण

   • या सहा केंद्रांत राज्याच्या urban population पैकी 58.9%.

5. संकल्पनात्मक फरक

   • City
   • UA
   • Municipal Corporation
   • Metropolitan Area
   • Metropolitan Region

6. Metropolitan planning

   • MMRDA
   • PMRDA
   • NMRDA
   • शहराबाहेरील वाढीसाठी regional approach

7. आव्हाने

   • transport
   • housing
   • water
   • sewage
   • waste
   • environment
   • peri-urban growth

8. निष्कर्ष

   • महाराष्ट्राचे नागरीकरण लोकसंख्या वाढीइतकेच spatial planning चे आव्हान आहे.
   • Census boundaries आणि planning boundaries वेगळ्या ठेवून अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

Census 2011 मध्ये महाराष्ट्राचा नागरी लोकसंख्या वाटा किती होता?

45.22%.

महाराष्ट्राची नागरी लोकसंख्या किती होती?

5,08,18,259.

City ची Census व्याख्या काय?

1,00,000 किंवा त्यापेक्षा अधिक लोकसंख्या असलेले town.

Urban Agglomeration म्हणजे काय?

Statutory Town केंद्रस्थानी असलेला आणि adjoining towns किंवा outgrowths सह भौतिकदृष्ट्या सलग असलेला नागरी विस्तार.

महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा UA कोणता?

Greater Mumbai UA, Census 2011 population 1,84,14,288.

दुसऱ्या क्रमांकाचा UA?

Pune UA, population 50,49,968.

तिसरा?

Nagpur UA, population 24,97,777.

महाराष्ट्रात Census 2011 मध्ये किती million-plus UAs होते?

पाच:

1. Greater Mumbai
2. Pune
3. Nagpur
4. Nashik
5. Aurangabad याशिवाय Vasai-Virar City Municipal Corporation ही million-plus city होती.

या सहा केंद्रांत महाराष्ट्राच्या किती नागरी लोकसंख्या राहत होती?

सुमारे 58.9%.

Greater Mumbai UA आणि MMR एकच आहेत का?

नाही. Greater Mumbai UA ही Census statistical unit आहे. MMR हा MMRDA अंतर्गत विस्तृत regional planning area आहे.

MMR चे सध्याचे क्षेत्रफळ किती आहे?

सुमारे 6,328 चौ. कि.मी.

MMR ची सीमा कधी वाढवली?

9 सप्टेंबर 2019 च्या शासन अधिसूचनेद्वारे.

Pune UA आणि PMR समान आहेत का?

नाही. Pune UA ही Census-based contiguous urban area आहे. PMR ही PMRDA अंतर्गत विस्तृत planning region आहे.

Nagpur UA आणि Nagpur Metropolitan Area समान आहेत का?

नाही. Nagpur UA Census statistical unit आहे, तर Nagpur Metropolitan Area हे notified planning area आहे.

संविधानानुसार Metropolitan Area साठी लोकसंख्या किती असावी?

10 लाख किंवा अधिक, तसेच Article 243P मधील इतर अटी पूर्ण करणे आणि Governor ची public notification आवश्यक आहे.

Census 2027 चे नवीन city आणि UA आकडे आले आहेत का?

अद्याप नाही. महाराष्ट्रातील Phase I पूर्ण झाला असून Population Enumeration फेब्रुवारी 2027 मध्ये नियोजित आहे. नवीन पूर्ण population results प्रकाशित होईपर्यंत Census 2011 ही अधिकृत पूर्ण Census आधाररेषा आहे.

अधिकृत संदर्भ

• Office of the Registrar General & Census Commissioner, India (ORGI): Census 2011, Primary Census Abstract, Urban Agglomerations
• Office of the Registrar General & Census Commissioner, India (ORGI): Census 2011, District Census Handbook, Mumbai
• Directorate of Economics and Statistics, Government of Maharashtra: Economic Survey of Maharashtra 2011-12
• Ministry of Housing and Urban Affairs (MoHUA): Million Plus Cities / Urban Agglomerations, Census 2011
• Constitution of India: Article 243P, Metropolitan Area Definition
• Mumbai Metropolitan Region Development Authority (MMRDA): About MMR and Regional Plan
• Pune Metropolitan Region Development Authority (PMRDA): About PMR
• Nagpur Metropolitan Region Development Authority (NMRDA): About Nagpur Metropolitan Area
• Press Information Bureau (PIB): Ministry of Home Affairs, Census 2027 Maharashtra Updates