MPSC अराजपत्रित गट-ब आणि गट-क संयुक्त परीक्षा - सविस्तर माहिती (Overview)

महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगामार्फत (MPSC) विविध मंत्रालयीन आणि प्रशासकीय विभागांतील अराजपत्रित (Non-Gazetted) पदांसाठी 'संयुक्त परीक्षा' घेतली जाते. या परीक्षेची व्याप्ती मोठी असून एकाच पूर्व परीक्षेद्वारे अनेक पदांचे दरवाजे उघडले जातात.

१. संयुक्त परीक्षेअंतर्गत येणारी प्रमुख पदे

ही परीक्षा प्रामुख्याने दोन गटांत विभागली गेली आहे:

गट-ब (Group B - Non-Gazetted):

पोलीस उपनिरीक्षक (PSI - Police Sub-Inspector): गृह विभाग.
राज्य कर निरीक्षक (STI - State Tax Inspector): वित्त विभाग.
सहायक कक्ष अधिकारी (ASO - Assistant Section Officer): सामान्य प्रशासन विभाग (मंत्रालय).
दुय्यम निबंधक (श्रेणी-१) / मुद्रांक निरीक्षक: महसूल व वन विभाग.

गट-क (Group C):

कर सहायक (Tax Assistant): विक्रीकर विभाग.
लिपिक-टंकलेखक (Clerk-Typist): विविध शासकीय विभाग.
दुय्यम निरीक्षक (दुय्यम निबंधक श्रेणी-२): राज्य उत्पादन शुल्क.
उद्योग निरीक्षक (Industry Inspector): उद्योग, ऊर्जा व कामगार विभाग.
तांत्रिक सहायक (Technical Assistant): विमा संचालनालय.

२. पात्रता निकष (Eligibility Criteria)

अ) शैक्षणिक पात्रता:

पदवी: उमेदवाराकडे कोणत्याही मान्यताप्राप्त विद्यापीठाची पदवी (Degree) असणे अनिवार्य आहे.
अंतिम वर्ष: पदवीच्या शेवटच्या वर्षाला असलेले विद्यार्थी पूर्व परीक्षेला बसू शकतात, परंतु मुख्य परीक्षेपूर्वी पदवी पूर्ण असणे आवश्यक आहे.
लिपिक-टंकलेखक: या पदासाठी मराठी (३० श.प्र.मि.) आणि इंग्रजी (४० श.प्र.मि.) टायपिंग प्रमाणपत्र आवश्यक आहे.

ब) वयोमर्यादा (किमान १८/१९ वर्षे):

खुला प्रवर्ग: साधारण ३८ वर्षे.
राखीव प्रवर्ग (OBC/SC/ST/EWS/अनाथ): ४३ वर्षे.
(टीप: काही पदांसाठी वयोमर्यादेत १-२ वर्षांची सवलत वेळोवेळी दिली जाते.)

क) शारीरिक पात्रता (केवळ PSI आणि उत्पादन शुल्क पदांसाठी):

PSI - पुरूष: उंची १६५ सेमी (किमान), छाती ७९ सेमी (व ५ सेमी फुगवता येणे आवश्यक).
PSI - महिला: उंची १५७ सेमी (किमान).

३. निवड प्रक्रिया (Selection Process)

ही परीक्षा तीन मुख्य टप्प्यांत किंवा काही पदांसाठी दोन टप्प्यांत पार पडते:

संयुक्त पूर्व परीक्षा (Combined Prelims): १०० गुण (सर्व पदांसाठी एकच).
मुख्य परीक्षा (Main Exam): ४०० गुण (गट-ब/क स्वतंत्र).
शारीरिक चाचणी आणि मुलाखत: केवळ PSI पदासाठी (१०० गुण शारीरिक + ४० गुण मुलाखत).

४. वेतनश्रेणी (Salary Structure)

७ व्या वेतन आयोगानुसार या पदांना आकर्षक पगार आणि सरकारी सवलती मिळतात.

गट-ब पदे: साधारण ₹३८,६०० ते ₹१,२२,८०० (अधिक भत्ते).
गट-क पदे: साधारण ₹२५,५०० ते ₹९२,३०० (पदांनुसार भिन्न).

५. करिअरची व्याप्ती (Career Scope)

या पदांवरून निवृत्तीपर्यंत उमेदवारांना मोठ्या प्रमाणात पदोन्नती मिळते. उदाहरणार्थ, PSI हा अधिकारी भविष्यात ACP किंवा DCP पदापर्यंत, तर ASO हा कक्ष अधिकारी/अवर सचिव पदापर्यंत पोहोचू शकतो.

निष्कर्ष: MPSC संयुक्त परीक्षा ही कमी वेळात (साधारण १०-१२ महिने) क्लास-२ किंवा क्लास-३ अधिकारी होण्यासाठीची उत्तम संधी आहे. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांमध्ये या परीक्षेचे आकर्षण सर्वाधिक आहे.

Combined Group B/C - Overview