महाराष्ट्र नागरी सेवा राजपत्रित संयुक्त परीक्षा (Rajyaseva) - सविस्तर माहिती

महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगामार्फत (MPSC) दरवर्षी घेतली जाणारी आधिकारिक 'महाराष्ट्र नागरी सेवा राजपत्रित संयुक्त परीक्षा' (पूर्वीची राज्यसेवा परीक्षा) ही राज्यातील सर्वोच्च नागरी सेवा परीक्षा आहे. या परीक्षेतून महाराष्ट्र शासनाच्या विविध विभागांतील 'राजपत्रित' (Gazetted) अधिकारी पदांची भरती केली जाते. २०२५ पासून या परीक्षेच्या स्वरूपात मोठा बदल करण्यात आला असून ती आता अधिक व्यापक आणि विश्लेषणात्मक झाली आहे.

---

१. परीक्षेचे नवीन स्वरूप आणि नाव

आयोगाने २०२३ पासून या परीक्षेचे नामांतर 'महाराष्ट्र नागरी सेवा राजपत्रित संयुक्त परीक्षा' असे केले आहे. या एकाच संयुक्त पूर्व परीक्षेद्वारे खालील संवर्गातील पदांसाठी उमेदवारांचे स्क्रिनिंग केले जाते:

1. राज्यसेवा (State Services)
2. स्थापत्य अभियांत्रिकी सेवा (Civil Engineering Services)
3. विद्युत अभियांत्रिकी सेवा (Electrical Engineering Services)
4. निरीक्षक वैधमापन शास्त्र (Inspector of Legal Metrology)
5. अन्न व औषध प्रशासकीय सेवा (Food & Drug Administration)

---

२. प्रमुख पदे आणि जबाबदाऱ्या (Detailed Posts)

या परीक्षेतून निवडल्या जाणाऱ्या पदांची विभागणी प्रामुख्याने गट-अ (Class A) आणि गट-ब (Class B) मध्ये केली जाते.

गट-अ (Class A) पदे:

• उपजिल्हाधिकारी (Deputy Collector): जिल्ह्याच्या महसूल प्रशासनातील सर्वोच्च पद. कायदा व सुव्यवस्था, निवडणूक प्रक्रिया आणि आपत्ती व्यवस्थापनात महत्त्वाची भूमिका.
• पोलीस उपाधीक्षक / सहाय्यक पोलीस आयुक्त (DySP / ACP): पोलीस दलातील वरिष्ठ पद. विभागातील गुन्हेगारी नियंत्रण आणि कायदा-सुव्यवस्थेची जबाबदारी.
• सहाय्यक राज्यकर आयुक्त (Assistant State Tax Commissioner): जीएसटी आणि आर्थिक प्रशासनाचे नियोजन.
• उपमुख्य कार्यकारी अधिकारी (Deputy CEO): जिल्हा परिषदेच्या विकास योजनांची अंमलबजावणी.

गट-ब (Class B) पदे:

• तहसीलदार (Tehsildar): तालुक्याचा मुख्य प्रशासकीय आणि महसूल अधिकारी.
• नायब तहसीलदार (Naib Tehsildar): स्थानिक प्रशासनातील महत्त्वाचे पद.
• सहाय्यक प्रादेशिक परिवहन अधिकारी (Assistant RTO): परिवहन नियमन आणि कर संकलन.

---

३. पात्रता निकष (Eligibility)

अ) शैक्षणिक पात्रता:

• उमेदवाराकडे कोणत्याही मान्यताप्राप्त विद्यापीठाची पदवी (Degree) असणे आवश्यक आहे.
• पदवीच्या अंतिम वर्षात असलेले विद्यार्थी पूर्व परीक्षेसाठी पात्र असतात, मात्र मुख्य परीक्षेपूर्वी पदवी पूर्ण असणे आवश्यक आहे.

ब) वयोमर्यादा:

• खुला प्रवर्ग: किमान १९, कमाल ३८ वर्षे.
• मागासवर्गीय/अनाथ/EWS: किमान १९, कमाल ४३ वर्षे.
• दिव्यांग: कमाल ४५ वर्षे.

क) शारीरिक पात्रता (Specified Posts):

• पोलीस (DySP): पुरुषांसाठी किमान उंची १६५ सेमी, महिलांसाठी १५७ सेमी.

---

४. परीक्षेचे टप्पे (Exam Stages)

ही परीक्षा तीन टप्प्यांत पार पडते:

1. संयुक्त पूर्व परीक्षा (Preliminary): ४०० गुण (वस्तुनिष्ठ - स्क्रिनिंग स्टेज).
2. मुख्य परीक्षा (Mains): १७५० गुण (वर्णनात्मक - Descriptive).
3. मुलाखत (Interview): २७५ गुण.

महाराष्ट्र नागरी सेवा राजपत्रित संयुक्त परीक्षा - अभ्यासक्रम (Detailed Syllabus)

राजपत्रित सेवांसाठीचा अभ्यासक्रम आता अधिक व्यापक आणि विश्लेषणात्मक करण्यात आला असून तो २०२५ पासून वर्णनात्मक (Descriptive) झाला आहे.

---

१. पूर्व परीक्षा (Preliminary Syllabus)

पूर्व परीक्षेत दोन अनिवार्य पेपर्स असतात, जे वस्तुनिष्ठ (Objective) स्वरूपाचे आहेत:

पेपर १: सामान्य अध्ययन (General Studies - 200 Marks)

• चालू घडामोडी: राज्य, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील महत्त्वाच्या घटना.
• इतिहास: भारताचा इतिहास (विशेषतः महाराष्ट्राचा संदर्भ) आणि भारतीय राष्ट्रीय चळवळ.
• भूगोल: महाराष्ट्र, भारत आणि जगाचा भौतिक, सामाजिक आणि आर्थिक भूगोल.
• राज्यघटना: भारतीय राज्यघटना, राजकीय व्यवस्था, पंचायती राज, सार्वजनिक धोरण आणि हक्क.
• अर्थव्यवस्था: शाश्वत विकास, दारिद्र्य, समावेश (Inclusion), सामाजिक क्षेत्रातील उपक्रम.
• पर्यावरण: जैवविविधता, हवामान बदल आणि सामान्य पर्यावरणीय ज्ञान.
• सामान्य विज्ञान: दैनंदिन विज्ञानातील मूलभूत तत्वे.

पेपर २: CSAT (Qualifying - 33% Required)

• आकलन (Comprehension).
• तार्किक तर्क आणि विश्लेषणात्मक क्षमता (Logical Reasoning).
• निर्णयक्षमता आणि समस्या निवारण (Decision Making).
• सामान्य मानसिक क्षमता (Mental Ability).
• मूलभूत संख्याशास्त्र (Basic Numeracy - इयत्ता १० वी स्तर).

---

२. मुख्य परीक्षा (Mains Syllabus - Descriptive)

मुख्य परीक्षा वर्णनात्मक असून ती एकूण ९ पेपर्सची आहे:

अ) पात्रता पेपर्स (Qualifying - २५% गुण आवश्यक)

• पेपर १ (मराठी): व्याकरण, आकलन, संक्षिप्त लेखन, निबंध लेखन आणि भाषांतर (३०० गुण).
• पेपर २ (इंग्रजी): Grammar, Comprehension, Precis Writing, Essay, and Translation (३०० गुण).

ब) गुणवत्तेसाठी मोजले जाणारे पेपर्स (Merit Based - २५० गुण प्रत्येकी)

• पेपर ३ (निबंध): दिलेल्या विषयावर प्रभावीपणे निबंध लिहिणे.
• सामान्य अध्ययन १ (GS 1): भारतीय वारसा आणि संस्कृती, इतिहास आणि जगाचा व महाराष्ट्राचा भूगोल.
• सामान्य अध्ययन २ (GS 2): शासन व्यवस्था, राज्यघटना, राजकारण, सामाजिक न्याय आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध.
• सामान्य अध्ययन ३ (GS 3): तंत्रज्ञान, आर्थिक विकास, जैवविविधता, पर्यावरण, सुरक्षा आणि आपत्ती व्यवस्थापन.
• सामान्य अध्ययन ४ (GS 4): नीतिशास्त्र (Ethics), सचोटी आणि अभियोग्यता (Integrity & Aptitude).
• वैकल्पिक विषय (Optional Subjects): आयोगाने दिलेल्या २६ विषयांपैकी एक विषय निवडणे अनिवार्य आहे.

---

३. मुलाखत (Interview Syllabus)

मुलाखतीमध्ये कोणताही निश्चित अभ्यासक्रम नसतो, परंतु खालील गोष्टींवर भर दिला जातो:

• व्यक्तिमत्व विकास: स्पष्ट बोलणे, आत्मविश्वास आणि संवाद कौशल्य.
• सद्यस्थिती ज्ञान: चालू घडामोडींवर स्वतःचे मत मांडणे.
• प्रशासकीय कल: कठीण प्रसंगात निर्णय घेण्याची क्षमता.